agron-shele

Agron Shele IWA ; WPS

 

 

  

 

Letërsia me magjepsjen dhe mistizmin e vet ka tërhequr gjithmonë pas vetes shpirtra të trazuar, shpirtra të ringritur mbi flirtin e bukurisë krijuese, bukurisë jetë, bukurisë natyrë dhe si e tillë ajo është shndërruar në pasqyrë e aspiratave, vlerave dhe mendimit më puritan për mbarë njerëzimin. Kjo shkallë e lartë vitaliteti njerëzor, ku fjala shndërrohet në mit dhe miti në produksion të gjenialitetit të qënësisë , ka deshifruar dhe deshifron figurshëm dhe pareshtur vetë qytetërimin tonë."

 

 KORSI E HAPUR

Një shpalosje universale vlerash

 

Mendimi universal në letërsi dhe unifikimi vlerave reale kanë mundësur sot koncepte dhe ide nga më madhoret,kanë krijuar tendenca përafrimi në shumë kultura,kanë paracaktuar modalitete bashkohore dhe kanë krijuar mundësi të jashtëzakonshme bashkëpunimi dhe komunikimi.

Nën këtë nismë dhe me motivim të qartë u realizua projekti “Korsi e hapur“ Antologji poetike e Krijuesve Pegasi dhe autorëve të tjerë nga vendi dhe bota (rreth 170 autorë vendas dhe 84 autorë të huaj nga 22 vende të ndryshme të botës),të cilët me prurjet e tyre letrare në 11 gjuhë të huaja,arritën të flisnin për herë të parë në gjuhën shqipe dhe të plotësonin një mozaik letrar nga më të larmishmit.

Botimi i kësaj antologjie nuk është i rastësishëm,por erdhi si rrjedhojë e  përvojës  10-vjeçare,e shtrirjes së  Lidhjes “Pegasi“brenda dhe jashtë vendit,e komunikimit  me simotrat e tjera letrare të cilat shtrihen në të gjitha kontinentet,e shpalosjes universale të vlerave i cili është bërë evident dhe mjaft sinjikativ.

Është e çuditshme por dhe mjaft premtues lloji i ri i komunikimit midis autorëve të ndryshëm nëpërmjet internetit,të cilët punojnë në mënyrë të pavarur përbrenda rrymave të ndryshme letrare,shkëmbejnë eksperiencë dhe hulmutojnë prurjet dhe gjetjet e reja ,debatojnë për anën kompozicionale dhe atë fabulore,konturojnë idetë dhe profeksionojnë stilet.

Le të bëjmë një anlitikë të shkurtër të antologjisë poetike dhe të konkludojmë për dinamizmin e krijuar duke u endur nga një autor tek tjetri,nga një kulturë tek tjetra,nga një ndjenjësi në një ndjenjësi tjetër.

Pse e shtroj këtë paratezë të nderuar kolegë?

Për shumë arsye të cilat të shtyjnë drejt konturimit të një letërsie ndryshe

-Letërsi që është domosdoshmërisht e aplikueshme në vende që kanë pasur  probleme çensurimi Shqipëri,Kosovë.

-Letërsi që duhet të ridimesionojë vetveten dhe të krijojë komunikim më të gjerë në hapësirë dhe kohë.(Komunikim që realizohet për herë të parë në letërsinë shqiptare pasi përfshihen rreth 84 autorë të ndryshëm të huaj)

-Letërsi që duhet të përafrojë kultura dhe kombe (Përfshi 22 vende të ndryshme të botës që përfaqësohen denjësisht)

-Letërsi komunikuese,dhe mundësuese për shkëmbime të ndërsjellta vlerash.

Le të ndalemi në një moment tjetër, i cili shërben për të konfiguruar elementë kyç të një projekti të tillë,projekt që konsiston në paraqitje të përbashkëta  dhe në eventualitete të ndryshme.

Ç´duhet të kuptojmë me elmentë që ndikojnë dukshëm në perfomancën e një vepre kaq të gjerë dhe në paraqitjen e saj grafike:

Është më se e kuptueshme që elementët bazë që treguesit e nivelit artistik të jenë sa më cilësorë duhet:

-Niveli i përkthimit të jetë përbrenda standarteve (Rast konkret   Shqipërim+ruajtje kompozicioni +ruajtje mesazhi) perfomancë që u mbështet fort nga Kongresi Lidhjes së Shkrimtarëv e të Botës ,Salaminë ,Greqi 2008 në lidhje me vështirësitë në fushën e përkthimeve.

-Harmonizimi i prurjeve dhe gjetjeve letrare të autorëve vendas me ata të huaj.

-Rikonceptimi i artit me autoritetin krijues.

 

 Jo pa qëllim përbrenda veprës letrare ndeshesh me emra të tillë si Teresinka Perriera Kryetare e lidhjes Shkrimtarëve të Botës IWA (USA)Domeniko Defeliçe dhe Flavia Lepre (Itali),Adolf Shvjedçikov (Rusi),Kristina Santos Akeza (Brazil),Dr Ashok (Indi),Hju Çi Çeng (Kinë),Benard Xhekson (Angli),Armando Roje Leon (Marok),Goro Ihara (Japoni),Çan Sirisuit (Tajlandë),për të ardhur tek poetët Grekë Dimtris Kraniotis Kryetar i Lidhjes Poetëve të Globit WPS,Dinos Kubatis,Panajota Zaloni ,kandidatja për çmim nobël Nadia Çela Pop,Corina Papui,Dorin Popa (Rumani),autoret Tozan alkan,Attila Elustun (Turqi) Gunsel Diemal,Nese Yasin (Qipro;Turqi) autorët kosovarë Kadrush Radogoshi,Rushit Ramabaja,Muharrem Gashi,autorët e Lidhjes Pegasi që përfaqësohen kryetarin Kristaq Shabani,Petro Dudi, Iliaz Bobaj,Dashamir Malo,Trifon Dafa,Izet Çulli,Enrieta Sina,Lumo Kolleshi,Sinan Vaka,Dhimitër Miti,Anila Mihali,etj.

Kjo konglomeratë autorësh të cilët nuk njohin as shtet dhe as komb por përfaqësojnë universalitetin e vlerave njerëzore përbën rast të papërsëritshëm për kulturën tonë letrare,dhe këtë gjë e vërtetoi më së miri shkëmbimi i informacionit nëpërmjet postës elektronike nga ku shumë kolegë të nderuar të huaj të cilët në këtë antologji poetike flasin shqip,kanë dërguar qindra mesazhe urimi dhe falenderojnë për të tjera inisiativa të tilla,të cilat dhe përoja e tyre e gjerë nuk i kish përcjellur më parë.

 

Duke cituar një ekstrakt të shkurtër nga kjo antologji ku theksoj se:

Poezia është vetë magjia

Poezia është flirt i shpirtit

Poezia është muzë mbi muza,

 

Besoj se kam shprehur percepetimin e vërtetë të poetit global.

Së fundi mendoj se “Korsi e hapur“ është pikënisje e atributeve dhe prurjeve të qindra poetëve të cilët përbrenda mendimit të tyre kanw nisur dukshëm dhe bindshëm shkëmbimin universal të mendimit letrar shqiptar.

 

 Sergei Esenini

 

Rreth mrekullise se poezise Eseniane

 

        Të referosh rreth mrekullisë poetike të Sergei Eseninit,është njëlloj sikur të hapësh faqet e një libri të pambarimtë,ku kuptimi i analizës së vërtetë të botës tij,as fillon dhe as mbaron kurrë.Le t´a quaj guxim këtë mendim të vogël që dua të shpreh,për konceptin dhe frymën që ky autor i madh futi në poezinë e re dhe moderrne,për ndërthurjen që i bëri poezisë ruse me atë të motiveve orientale,ku padyshim natyra dhe vrulli rinor do të sillnin perlat më të bukura,që do të lexoheshin me një frymë në mbarë botën I paragjykuar për mënyrën e jetesës,për mbrëmjet e kaluara nëpër pijetore,për çapkënllëqet dhe natyrën prej sharlatani,do të endej rrugëve të botës,por me misionin e madh,atë të shpirtit dhe ndërgjegjies së lirë,mission që e ringriti dhe e ktheu në model të forcës shprehëse,të një bote ku mundësia për të arritur dhe për të ndryshuar qëndron vetëm tek vullneti dhe besimi që duhet të karakterizojë ç´do individ.Në këtë kontekst,bota e gjerë si vetë stepat ruse,do të përfshijë mendimin më substraktiv,nga modeli i pemës jetë,mështenkës bardhë, gjer tek muza e mbrëmjeve të veriut e cila ,shpreh dashurinë  dhe mallin pa kufi për nënën dhe me penën magji,i këndon dashurisë njerëzore,qan për atdheun në mërgim dhe krenohet për madhështinë e vendit të tij.

Kur lexon pozinë eseniane të duket sikur këndon,pasi embëlsia e fjalëve

muzikaliteti i tyre,përzgjedhja dhe forca artistike,të çojnë në një tjetër botë,përtej reales.Gjithçka e shprehur prej tij,në minaturë të jep përshtypjen sikur ka qënë pjesë e mendimt dhe botëkuptimit të tij,por thellë thellë,nëpërmjet rivijëzimit të ideve,nënkuptohet lehtë,se autori i madh,ka kërkuar të shfaqë hapur anën esenciale,dhe për këtë motiv ai u shkri një me huliganët,me pijanecët,me njerëzit e të gjitha kategorive,nga ku do të  perifrazonte mentalitetin dhe ndërgjegjien e kohës në të cilën jetonte.

                     “Ç´të pyesin e kush në këtë botë,

                       nuk ndihet shtegëtar,që ikën e vjen“

 

Që në fillim të faqes poetike të tij do të ndeshemi me konceptin për jetën,me mundësinë që i jepet njeriut për të jetuar,me plagën dhe dhimbjen për atë ç´shkon dhe për atë ç´farë ka humbur.Filozofia e këtyre vargjeve,të shkruara në emigrim,shpreh në një farë mase pesimizmin,lodhjen dhe braktisjen që e ndjen ç´do çast,për të vazhduar më pas,në po këtë poezi me nostalgjinë e kohëve të shkuara,plot dritë e jetë ,atje në viset e tij,pranë njerëzve të thjeshtë dhe të dashur,në atë botë që e bënte vërtet të ndihej krenar.Mendja depërton tek era e dëborës,tek lugina plot lule,tek shkrepëtima e yjeve të veriut,tek kënga e laureshës,tek hingëllima e kalit,e cila e ndjek që nga fëmijëria dhe e mban të lidhur fort me vendlindjen.

Letër nënës,eshtë tjetër simbiozë drithëruse,tjetër mall dhe dashuri,për atë që lind jetën.

                                         “Gjallë je,nëoke?Edhe unë

                                           Gjallë jam.Shëndet më paç,shëndet!

                                           Dritë e bëftë krejt kjo mbrëmje e lume

                                            Izbën tënde që me mall më pret“

Shqetësim i përhershëm,mall i patreguar,ndjenja të papërsëritshme, pë-rvijim i  ç´do mendimi,respekt dhe përulje para figurës së saj.Shalli i vjetër dhe ecja e vetmuar në rrugë me të vetmin merak që kanë nënat në botë nuk është shkruar me bojë,por me lot,pasi aty përmblidhet foshnjëria e veprimit të fëmijës,ndjenja e fajit për çapkënllëqet dhe për gjëra të tjera të pakëndshme që mund të kenë shkuar në veshin e saj,por ajo ç´ka është më e rëndësishme,është se këtu kemi një monolog të tillë,që përjetëson këtë ndjenjë egzistenciale dhe e ngre  në kult.Jo pa qëllim ç´do ambient vishet me dritë dhe jetë,duke filluar nga figura qëndrore e nënës,shtëpia,kopshti i bardhë dhe gjithçka që rrethon,nisi jetë aty,dhe po këtu kërkon dhe prehjen e fundit.

Atdheu,merr tjetër kuptim në mentalitetin dhe ndërgjegjien e tij,ai është pa fund dhe pa anë,krijon hapësira për të gjithë,dhe të gjithë duhet të punojnë për lulëzimin dhe begatimin e tij.Ai e do atdheun njësoj,edhe kur ndihet i braktisur prej tij,edhe kur kaloi ditët më të bukura,edhe kur ka humbur mes kohëve më të vështira,edhe kur falte gëzim dhe shkëlqim.Shprehje të tilla”A jam në atdhe a tjetër kund;por sot s´u dashka arti im as unë”,marrin përgjigje në një kuptim figurativ ”Paçka se kënga ime nuk duhet sot/Unë këndova atëherë kur t´i ishe sëmurë”

Shpirti dhe misioni i një poeti,nuk mund të bëjë llogari të tilla,të cilat do gjykojnë mbi raportin individ-shtet,por me përgjegjësinë qytetare dhe me moralin oponent në lidhje me veset dhe të këqijat e shoqërisë,në kohezion të plotë,dhe i vetëm po të jetë nevoja,lufton që mirësia dhe  drejtësia hyjnore të triumfojnë.

Poezia e Eseninit do të shfaqet në të tjera përmasa,dhe do të marrë fizionominë e saj të plotë,kur në thelb dhe në përmbajtje,ajo do të trajtojë motivin e dashurisë.Si ç´do poet,veshur me patetizmin shpirtëror,këtë zjarrmi të pafund që shkon gjer në harbim,do të rrezatojë tablon e gjallë të ndjenjës më të hollë,dedikuar delirit të bukurisë dhe delikatesës femërore.

                                       “Shagane,shpirti im,Shagane!”

Në këtë poezi me motive persiane,fjalët janë radhitur si notat muzikore,leximi i tyre ngjason me nje simfoni”Bethoviane”,ku sinkroni i përgjithshëm nuk tingëllon në vesh,por drithëron zemrën,trondit tërë qënien,përçon emocione të papërsëritshme,duke mistizuar ndjenjat njerëzore.Fuqia dhe bota shprehëse e autorit paraqet tablon e ngjyrave të jetës,lidh natyrën e bukur plot lule me ëmbëlsinë e dashurisë së vërtetë,detajon bukurinë e trupit dhe të shpirtit.

                                     “Puthëm e dashur puthëm

                                     Gjer në dhimbje gjer në varr”

Këtu ndjenjat e autorit sigmatizojnë botën e një dashurie të zjarrtë,të një dashurie që shkon përtej lumturisë,e një dashurie që kapërcen ç´do limit,e një dashurie që nuk shkruhet me fjalë,por në trajtë llave djeg dhe përvëlon ç´do shpirt.

Të gjendur përballë një stili të tillë,një mënyre të veçantë,një lirike sa dinamike aq dhe të pasur,një rrjedhshmërie që të bën padyshim pjesë të saj,kupton përsojen dhe madhështinë e poezisë,këtij substrakti shpirtëror,që shumë njerëz mendojnë se mjafton të rimosh dhe ç´do gjë funksionon,dhe harrojnë atë ç´ka është më e rëndësishme ,shkrirjen e shpirtit dhe pasionit një me botën profetike që kërkon të shpalosësh.Gjenialiteti i këtij poeti,arrin të përthyejë konceptet e kohës,ta bëjë poezinë më kumbuse,më jetësore,duke e kthyer në një mesazh përjetus tek të gjithë njerëzit,anë e mbanë globit.Autori shpreh qartë dobësisë njerëzore,ai edhe për një zë zogu që nuk e dëgjon më shqetësohet,shkruan me zemër në dorë,me gjakun e ndjenjave të tij nënëshkruan jetën njerëzore,harrohet pas natyrës së llojit të tij dhe humbet në pyllin pa fund të botës së madhe.

Sergei Esenini pa dyshim që do të mbetet në plejadën e atyre autorëve,që fjalën e kthyen në art,dhe artin e ngritën në piedestal,për t´u treguar gjithë njerëzve,se universi poetik rrezaton shkrepëtimat më mbresëlënëse.

 

 

 

Kristaq .F Shabani IWA WPS  Presidente of IAPW "Pegasi" Albania

Kristaq .F Shabani IWA WPS

 

Reçesion për librin studimor,estetik “Perla,Profil i Biskuar“ Zagori të autorit Kristaq F Shabani

 

       

    Perla për perlën.Kështu e kam cilësuar librin e autorit,përkushtuar vendlindjes së tij të dashur,i cili me një patos të gjerë,me mallin dhe dhimbjen e vendlindjes Zagori me vete,me një përkushtim dhe profesionalitet të pakrahasueshëm me njeri tjetër,shkruan me të njëjtën dashuri dhe zjarr,njëlloj si i madhi Çajupi,Ilia Dolo Sheperi,Peço Kagjini etj,duke prezantuar dhe proklamuar vlerat e saj unikale më të mira.

     Që në fillim ky libër ,i cili i përkushtohet Zagorisë,profilizon madhështinë e intelektit që e karakterizon këtë zonë,proklamon ekokulturën,ekoturizmin e gjithë trevës dhe operon në mënyra nga më sinjikativet,për të zbardhur legjendën Perlë.

   Në këtë studim të shkruar me dorë poeti,pasi fjalët nuk përbëjnë fjali,por vetëm muzikalitet,kumbim dhe poezi ,perifrazohet e shkuara mjegull,tis,pavdekësi,e sotmja plagë,nostalgji dhe sakrilegj,për mbrojtjen dhe pasurimin e traditës tepër të veçantë dhe të nesërmes, ngritur mbi vizion dhe strategji,intelekti dhe largpamësie që Zagoria të mos mbetet na ishte njëherë,por as përrallë nga ekaluara,por një realitet i ri,një zonë e cila duhet të zjejë nga turizmi familjar dhe malor,një park kombëtar ku të gjithë të shijojnë bukurinë marramendëse të natyrës mrekulli,ku brezat të njohin vlerat dhe ta përsosin më tej.

   Autori me modesti thotë që ky libër ishte një nismë,një angazhim për eksplorim dhe evidentim,një imazh që e indetitifikon si real,por në këndvështrimin shumëplanësh është vetë setenca e gjeografisë,historisë,kulturës,jetës së një treve të tërë,e cila me punën dhe mençurinë e njerëzve,u rrit,u gjigandizua dhe sot mbart emrin e nderit jo vetëm të qarkut Gjirokastër,por të mbarë kombit tonë.

   Kristaqi u ngrit nga odeoni Çajupit,u mbështet mbi invidualitetine vet,proklamoi madhështinë Zagori në ç´do cep të tokës,rizgjoi të shkuarën që dergjej lëndinajave të fjetura dhe me penë të mprehtë shkruajt perla për perlën.

 

Sejfulla Maleshova  (Lame Kodra)

Sejfulla Malëshova 

 

Vështrim rreth Vëllimit poetik  “Vjersha” të autorit Lame Kodra (Pseudonimi i Sejfulla Malëshovës”

 

Për mbarë lexuesin shqiptar dhe në mënyrë të veçantë për dashamirësit e shumtë,të poezisë së Lame Kodrës (pseudonimi i Sejfulla Malëshovës),sot qarkullon me sukses vëllimi poetik “Vjersha”,Faksimile e botimit të dytë me të njëjtin emër (1946) ,falë interesimit të drejtëpërdrejtë të botuesit Mehmet Gëzhilli dhe ndihmës së çmuar të bashkëpunëtorëve Medi Koxhai dhe Melsed Doracaj.

Ky vëllim poetik i shoqëruar dhe me dy vëllime të tjera (përkthime +publicistikë) nga shtëpia botuese Argeta LMG,përbën evenimentin më të madh letrar për botën e sotme të letrave shqip,si dhe hedh dritë për njohjen e këtij personaliteti dhe poligloti,i cili u end mes dy jetëve:

 

·        Njëra pjesë e jetës  është e mbushur,me shkëlqim dhe dritë,ku mirënjohja dhe vlerësimi i personalitetve të tillë si Faik Konica dhe Theofan Stilian Noli ,do të rimedisiononin konceptin modern për një Shqipëri të nesërme,një Shqipëri Evropiane dhe një Shqipëri të ndrituar dhe bekuar nga e drejta,prosperiteti demokratik dhe pro perëndimor.

·        Ana tjetër e medaljes do tregonte heshtjen dhe reminishencat e totalitarizimit të diktaturës komuniste,ku figura e këtij personaliteti do të denigrohej me qëllim të caktuar politik,përkthimet e tij do botoheshin pa emër (megjithëse lexuesi mbarë shqiptar e kuptonte dhe e njihte shumë mirë penën dhe stilin e tij brilant),do të jetonte dhe punonte në kushte nga më të tmerrshmet,për të vdekur më pas në mjerim të plotë.(i përcjellur për në banesën e fundit nga e motra Zenepe Çafka dhe dy varrmihës)

 

Botimi tre vëllimeve rreth jetës dhe veprës së tij konfirmon plotësisht gjenialitetin dhe popullaritetin e dadiskutueshëm të figurës së tij madhore,gjithashtu  riformaton vizionin dhe vitalitetin në koshiencë të plotë.

Refleksioni dhe përshtypja e ç´do lexuesi të çon tek  vëllimi i  parë poetik “Vjersha”

Të perifrazosh e të komentosh vjershat e Lame Kodrës,është njëlloj si të duash të belbëzosh e të thuash keq ato që janë thënë me akcent bilbili (citon Dr Ymer Dëshnica)

Jo pa qëllim shprehet dr Dëshnica në këtë mënyrë,pasi vjershat e Lame Kodrës dëgjohen,ndjehen,këndohen,këto xhevahire të rralla reflektojnë shkëlqim dhe tejçueshmëri,dhe shprehin qartë dinamizmin e ideuesit dhe projektuesit të këtij stili sa kuptimplotë aq dhe domethënës.

Koha dhe rrethanat e kthyen këtë figurë në poet rrebel,herë-herë ngrihet mbi heshtjen dhe tallazet që pëfshijnë atdheun dhe fshikullon retë e zeza që duan të pushtojnë kristalin e shpirtit të një kombi të tërë,herë-herë ulet këmbëkryq për të ndarë esnafërinë dhe mençurinë e shqiptarit.Sigurisht që në mbarë  poezinë e tij pasqyrohet mendimi dhe pikëpamja që kishte për  zhvillimin dhe emancipimin e shoqërisë shqiptare,mendim që konsistonte në luftën pa kompromis ndaj pragmatizmit dhe ndërgjegjieve të sëmura,të cilët duke shfrytëzuar mentalitetin e bajraktarizmit,që jo rrallë shoqëronte shoqërinë tonë,po gangrenizonin dhe rrënonin ç´do ditë tokën e shenjtë,tokën arbërore.Duke u mbështetur mbi këtë realitet,poeti,përkthyesi dhe publicisti Lame Kodra ngrihet mbi sakrificën dhe sublimon pa reshtur.Shqetësimi i poetit shkel nëpër netët e errëta që mbartin trupin e sakatuar të atdheut të dashur,prandaj me shpresën dhe besimin e patundur kërkon realizimin e ëndrrës së ligjshme të një shqipërie etnike,të lirë dhe demokratike. Këndvështrimi orgjinal dhe njohja e mirë e botës së trazuar të shqiptarit i jep të gjitha atributet për të modeluar dhe projektuar modelimin e tij të ri poetik,një modelim i thjeshtë dhe i asimilueshëm prej të gjithëve,një modelim që do ndikonte dukshëm në transformim të plotë të ndërgjegjies kombëtare.Botkuptimi i gjerë,krijimi hapësirave dhe prespektivave të reja,patjetër do të mund të jepnin efektin e duhur pozitiv,efekt që percepetohet dhe përjetohet thellë nga mbarë lexuesit edhe sot.Jeta dhe vepra e tij poetike janë si një det i thellë dhe i pa anë ,ajo s´mund të matet,por vetëm të vlerësohet dhe respektohet.Vjershat e poetit i përshkruan ideja thelbësore bashkim,vëllazërim dhe drejtëisi për tëgjithë,ndershmëri,besnikëri dhe përkushtim ndaj atdheut,punë gëzim dhe dashuri njerëzore.Fjalët e tij janë profetike,godasin hermetizmin e kryneçësisë së kohës dhe ngjallin shpresë.Larmia strofike dhe ajo monokolonë,lloji rimave,ndërtimi vargjeve, kadenca,ritmi dhe muzikaliteti e bëjnë poezine e Lame Kodrës sa interesante aq dhe të veçantë.Rezonanca e gjerë që përshkruan vjershat e ngre autorin në nivelin më të lartë,e cilëson për nga stili dhe largpamësia.Poeti diku shfaqet i dhembshuruar,diku tjetër i rrebeluar,me këtë lloj tedence ai sigmatizon dhe mrekullon,shpreh revoltë dhe triumfon.Si poezi sugjestionuese,kjo lloj poezie do të mësohej dhe këndohej  fshehurazi,duke vrarë heshtjen mizore dhe torturuese të imponuar nga diktati dhe duke çjerrur pareshtur fytyrën e vërtetë të totalitarizimit në art,kulturë dhe në ç´do fushë tjetër të jetës.Kjo poezi sa herë që lexohet aq më shumë lartësohet,kapërcen kufijtë e kohorë dhe kumbon madhështinë e poetit Lame Kodra.

Lame Kodra meditoi me mendje gjeniale,shkroi me dorë poeti dhe jetoi për të shkuarën dhe të sotmen tonë.

 

 

Jo më kot poeti:            

                          Qëndroi mes shkrepit të heshtur

                          Dhe heshtjen goditi mes të përjetshmes së tretur

                          Kudo shikonte perëndimin e plakur

                          Dhe kudo i shfaqej agimi ringjallur.

 

 

Kongresi Manastirit

Rreth paralelizmit të normës së gjuhës së Naimit dhe gjuhës standarte : 
Kongresi Manastirit

Të referosh rreth Kongresit të Manastirit,këtij momenti historik kaq të rëndësishëm për fatet dhe gjuhën e kombit tonë nuk është thjesht një diskutim rreth përcaktimit të alfabetit të gjuhës shqipe,ose përzgjedhjes së tij,por në paratezë të plotë duhet theksuar kohezioni i krijuar midis Lidhjes së Prizerenit dhe paraprirja për shpalljen e Pavarësisë.Lidhja e Prizerenit do të formatonte figurën e Rilindasit tonë kombëtar Abdyl Frashëri,ndërsa paraprirja për Shpalljen e Pavarësisë do të sillte në skenën diplomatike dhe eurudite një tjetër pinjoll të Frashëllinjëve , atë të Kryetarit të këtij Kongresi ,Mid´hat Abdyl Frashërin,figurë që Bashkia e Qytetit Permet ,pati nderin e madh që ta nderonte me titullin e saj më të lartë.
Në këtë kontekst dhe nën këtë frymë figura e Mid´hatit,do të përfaqësohej me normën dhe standartin e gjuhës së poetit kombëtar Naimit dhe me drejtëshkrim të mbështetur plotësisht tek Alfabeti Stambollit (Alfabet që ishte iniciuar dhe mbështeur nga Sami Frashëri) ,gjuhë e cila do të zyrtarizohej dhe do të kthehej në normë letrare edhe nga Kongresi i Manastirit (një tingull një shkronjë).Gjuha shqipe,si një gjuhë indoevropiaene,e mbështetur në një traditë shkrimi shumë më të hershme,pavarësisht nga tre dokumentat e njohura si :Formula e Pagëzimit e Pal Ëngjëllit;Fjalorthi i Arnold fon Harfit apo Perikopeja e Ungjillit,për të ardhur tek Meshari Gjon Buzukut apo veprën e arbë****** Lekë Matrënga do të përbënin bazën e rendit drejtëshkrimor ,drejtëshkrim që do mbështetej fort në përzgjdhjen e shkronjave latine,përzgjedhje që përkonte me rreshtimin e Shqipërisë në familjet e civilizuara evropiane dhe në plotësimin e ëndrrës së madhe të rilindasve tanë kombëtarë.
Anançimi i tre alfabeteve ai i Stambollit,Agimi dhe Bashkimi do të bëhej pjesë e debatit të Kongresit të Manastirit dhe përfundimisht me disa ndryshime të vogla,falë dhe auteritetit të Gjeniut të Kombit,Mid´hat Frashëri,do të përcaktohej alfabeti i Samiut ose Frashëllinjve siç cilësohej me të drejtë nga toskëria,dhe më pas jo vetëm që do të unifikonte gjuhën amtare shqiptare,por do të përbënte dhe bazën dhe standartizimin e plotë të gjithë normës gjuhësore që përdoret dhe sot.
Nën këtë këndvështrim dhe përbrenda suazës së lëvuzjes kombëtare për pavarësinë e plotë të vendit,jo vetëm që do fillonte fushata e shndërrimit të klubeve në shkolla,ku vlen të përmendet dhe hapja e shkollës shqipe në Përmet dhe Frashër,me mësues të ardhur nga Janina,por përherë të parë në këto shkolla u aplikua alfabeti i miratuar nga Kongresi i Manastirit.
Duke qënë se shtrati i ngritur për standartizimin e gjuhës shqipe në këtë kongres përkonte me aspiratat dhe largpamësinë e Rilindasve tanë kombëtarë,në mënyrë krejt të natyrshme do të paralelizohej gjuha e Naimit me alfabetin e Samiut (Alfabeti Stambollit),dhe si i tillë do paracaktohej dhe norma letrare që me plot të drejtë do deklaronte dhe Shkrimtari madh Ismail Kadare prara disa ditësh në një takim me intelektualët e Jugut në Gjirokastër ,që gjuha letrare shqiptare është gjuha e Naimit,Gjuha e Përmetit.
Duke qënë se qyteti i vogël i Përmetit,por i njerëzve me mendje të ndritur,ka sot privilegjin që të përfaqësojë kulturën tonë të pamohueshme kombëtare,kulturë që nisi zanafillën këtu, mbështetet këtu dhe vazhdon të përsoset prej këtu,dhe qe meriton të vlerësohet dhe të çmohet si një nga gjërat më të shtrenjta që kemi.
 

 

 

Malëshova dhe Malëshovitët  ( kushtuar vendlindjes time)             


   Krahina e Malëshovës është një krahinë që ka patur një të shkuar dhe të sotme sa orgjinale për tipologjine e shqiptarizmit , po kaq dhe të lavdishme për rrjedhën e viteve që ka përshkuar, e cila sigurisht është favorizuar nga pozita gjeografike, kushtet historike, kushtëzimet ekonomike dhe banorët që e kanë populluar në shekuj. Krahina e Malëshovës shtrihet në pjesën e poshtme të Zagorisë (Gjirokastër) , rrethohet nga Mali Dhëmbel dhe Lunxhëri dhe përshkohet nga rrjedhat e Lumit të vogël Zagori. Duke u nisur nga tradita, doket, zakonet, kultura lokale, kodet e gjuhësisë së përdorur (togançe), përfshin fshatrat Malëshovë, Limar, Leskaj, Kala, Peshtan, Mbrezhan,Grabovë dhe Hargovë. Gjurmët dhe e vërteta e madhe rreth kësaj krahine, si dhe e gjithë kombit tonë humbet nëpër gjurmët e shekujve, te cilat u shkelën dhe nëpërkëmbën nga pushtimet romake, dyndjet sllave dhe më vonë pushtimet otomane. Për të hedhur dritë rredh të shkuarës patjetër që hulmutimet mbështeten tek arkeologjia dhe toponimet. Çuditërisht kjo krahinë kaq e bukur, me një terren sa të thyer, po kaq piktoresk dhe mahnitës, me burime ujore të ftohta dhe të mjaftueshme, i ka gjurmët e ekzistencës së saj të dukshme dhe të lexueshme qartë.



Rrenjët e kësaj krahine fillojnë me historinë e Limarit (konkretisht fshatin Kala), i cili e fillon deshifrimin e vet me Menhirin Ilir , rrënjë pellazgjike, (monument kulture, i cili fatkeqësisht rrezikon të bjerë nga erozioni kohës ), menhir që i është kushtuar perëndisë së diellit dhe banorët e hershëm paganë kryenin ritet e tyre. Kushtet e mëvonshme historike do e përballnin Ilirinë, konkretisht edhe këtë krahinë, përbrendëa “Fisit të Mollosëve”, me pushtimet romake. Kjo krahinë si pjesë e patjetërsueshme dhe e lidhur ngushtë me qytetërimin e lashtë të Antigonesë ( ndërtuar prej Pirros së madh të Epirit) dhe Këlcyrës (Klisanisë ), e cila ishte pronë e Muzakajve, zot të Beratit. Sigurisht që malëshovitët kanë qënë pjesë e pandashme e gjithe zhvillimit dhe qytetërimit të Këlcyrës, ka ndërmarrë veprime të përbashkëta luftarake dhe kryengritje me ta, kundër sundimit romak, aq sa në vitin 1331-1332 kronisti bizantin Jan Kontakuzeni njofton se fshatarët e Jugut,u hodhën në kryengritje të fuqishme kundër mujshisë së guvernatorit Niqifor Hanza dhe pushtuan kështjellën e Klisanisë, që e shkatërruan. Kryengritja u shtyp nga perandori Androniku III Paleologu.



Le të ndalemi pak në periudhën më të hershme, atë të Pirros së madh të Epirit,ku bashkë me shkëlqimin e Antigonesë, shkëlqeu dhe qytetërimi Klisanisë, qytetërim i cili reflektoi edhe në zhvillimin e krahinës së Malëshovës, konkretisht me ndërtimin e kalasë Ilire (Kala, Limar), me garnizon të reduktuar ushtarësh, të tipit vrojtues (por sipas legjendës u ngrit edhe për nder të bashkëshortes së tij, që ishte nga fisi mollosëve), dhe që do sherbente si rrugë e fshehtë dhe e shpejtë për të kaluar trupat në Janinë. Gjurmë të kësaj rruge gjenden edhe sot në “Sheshkalor” (titullim që nënkupton vendërrimin e kuajve), ku kalldrëmi i gurtë tregon qartë drejtimin edhe sot. Popullimin ilir në këtë krahinë e ndesh edhe tek varrezat ilire në Lagësirë (Kala),ku janë gjetur armë, figura kalorsiake tipike ilire etj.



Eshtë interesante por dhe një provë e rëndësishme toponimistika e kesaj krahine, e cila ruhet edhe sot, por vërteton edhe njëherë katolicizmin e zonës, i njëjtë me atë evropian si :Gjon Zi (Gjoni i Ziajve), Lugu Gjanë (Lugu i Gjanajve), Triviza(Tre-Viza), Gjok Maç, Dede Gjon, Nik Lila, Sheshlalor etj, por paralelisht mbart dhe gjurmët e dyndjes sllave me emërtime si ;Sogorë, Symiza,Poxë etj. Vitet mesjetare si mbarë territorin e arbërve do e zinte pushtimi osman, pushtim i cili shkatërroi dhe dinastinë e Muzakajve dhe kjo treve, si dhe Këlcyra do të përjetonin haraçet, timarert etj. Lulëzimi dhe rimëkëmbja e krahinës do fillonte me lulëzimin e Pashallëkut të Janinës, edhe pse në fillim Ali Pashë Tepelena ndërmori inkursione ushtarake për ta nënështruar si krahinë.



Shpallja e saj si krahinë autonome do e rimëkëmbëte këtë krëhinë më tepër dhe do e zhvillonte më shumë ekonomikisht. Shumë shërbime zejtare kryheshin brenda për brenda krahinës. Një ndikim të madh luajti figura e Dervish Hasanit, i cili shihet ne shume plane. Si njeri i pushtetshëm për shërbimet që i kishte bërë Pashallëkut të Janinës, dhe si përfaqësues pranë këshillit të Ali Pashë Tepelenës, ai do të mundësonte ndërtimin e rrugës së kalldrëmtë Peshtan-Zagori, rrugë që kalonte nëpër gjurmët e rrugës së dikurshme të Pirros së madh dhe që prodhoi një vepër monumentale si “Ura e Kalasë”, arkitektuar nga Petro Korçari , sot Monument Kulture. Krahina pati ndikim fetar dhe konkretisht: gjysma e fshatit Limar dhe fshati Leskaj u kthyen ne fenë myslymane (Sekti bektashian). Ata që nuk pranuan të ndërronin fenë u larguan dhe krijuan fshatra me po të njëjtin emërtim, si Malëshova në Berat.dhe zvëndësimet u bënë prej fiseve me preajrdhje nga Hormova, Mashkullora, Picari, Zagoria etj . Shërbimet kryesore fetare bëheshin në fshatin Leskaj, i cili kishte një xhami dhe disa mekame si ai i Haxhibabait (restauruar në vitet 90 nga Presidenti firmës udhëtimeve “Juli Travel” me përfaqësues z. Safet Vaka), ku Shehajt shërbenin dhe Caushët ruanin kultet (familje Shehu dhe Caushi banonin në Haxhiaj, lagje e vogël e Leskajt). Megjithëse ky fshat (Leskaj) u myslymanizua, mendohet që të kenë dalur rreth 300 dervishë. Në këtë fshat sot gjenden 7 kisha, ndonëse gjysma e tyre eshtë rrënuar dhe hapja e tyre bëhej për të krishterët e zonës përreth, por ndiqej dhe nga banorët myslymanë, shenjë e qartë e një harmonie të shkëlqyer krahinore dhe fetare.



Rezistenca ndaj pushtuesit Osman do të vazhdonte më furishëm pas rënies së Pashallëkut të Janinës, ku shumë kapedanë si Kostë Peçi, Jaho Deshiku ,Meçe Demiri etj do të binin në fushën e nderit. Kjo krahinë dinte të priste dhe të përcillte çetat patriotike, si ajo e Çerçiz Topullit, sepse në të gjitha momentet historike ishte pjesë e pandarë e lëvizjes kombëtare për liri e pavarësi. Shpallja e Pavarësisë do i gjente djemtë e kësaj krahine në Vlorë, ku së bashku me kolonel Nexhip Zeren do përbënin edhe truprojën e flamurit kombëtar.



Fuqizimi bejlerëve te Kelcyrës përbëntë një rrezik potencial për këtë krahinë, pasi synimet e tyre për tu rrëmbyer pronat dhe për ti kthyer në bujq ishte permanent. Rezistenca e krahinës jo vetëm që e zmbrapsi nga tokat e saj, por i fitoi gjyqin në Stamboll dhe së fundi vrau dhe Xhelal Beun. Për të gjitha këto bëma, edhe pse krahinore dhe të ngushta në kohë dhe hapësirë janë përjetësuar në këngën trditacionale labe. Arsimi dhe shkollimi i fëmijëve kishte një domethënie thelbësore për familjet malëshovite, të cilët nëpërmjet emigrimit në Stamboll, Egjipt, Evropë dhe më pas në Amerikë, do krijonin dhe të ardhurat e duhura për edukimin dhe studimet e brezave që vinin.



Inteligjenca malëshovite dallohej shpejt dhe përfaqësues si Çul Kano pjesëtar i stafit të shoqërisë “Vatra”, apo pinjolli i Laskajve, i cili do të vihej në krye të Kishës Autoqefale Shqiptare, pas vdekjes së Nolit, do nderonin emrin e mirë të Malëshovës dhe malëshovitit. Vitet e Luftës Nacional Çlirimtare do përbënin një tjetër sprovë për krenarinë dhe etjen e kësaj krahine për liri. Kuvendi i madh krahinor i mbledhur nga Sejfulla Malëshova në Kavaçova, do shërbente si shkëndijë për ngritjen e djemve në luftë,e cila fali dhe dëshmorët e lirisë si Shaqo Tafani, Riza Toska, Josif Kano etj.


Instalimi komunizmit në Shqipëri do sillte zhgënjimin më të madh për këtë zonë, pasi përveç izolimit të plotë dhe varfërisë ekstreme do i bënte dhe identifikim klasor të lidhur ngushtë me emrin e të madhit Sejfulla Malëshova (Lame Kodra), mikut të Konicës dhe Nolit. Se sa lart qëndron madhështia e figurës së Sejfulla Malëshoves, poliglotit, poetit rrebel, përkthyesit, diplomatit dhe politikanit, këtë mund ta gjeni në çdo faqe Enciklopedie dhe nuk ka nevojë për koment.



Tradita kulturore dhe qytetare identifikohen edhe sot me plejadën e re të politikanëve si Ilir Rrusmali, Arta Dade, Mitro Çela, Vasil Gjika apo fushes së doktoraturave si Barjam Hysa, Thanas Dhimarko, Zenel Sina, Vasil Komino, Bardhyl Agaraj , Flamur Çato, Kastriot Korro, Roland Hysa etj, fushës masmedias si Mero Baze, Bejto Male, Themistokli Todhe etj, poetëve dhe shkrimtarëve duke e filluar me martirin Trifon Xhagjika, Lliko Nano, Trifon Dafa, Niko Tyto,Simo Tyto, Sinan Vaka, Dashamir Malo, Agron Shele etj. Në krahinën e Malëshovës nuk gjen familje pa një të arsimuar me arsim të lartë, nuk gjen fis pa një të doktoruar, nuk gjen istitucion pa përfaqësimin e tyre dhe kjo sigurisht nuk ka ardhur rastësisht, por nga evokimi i lartë i ndjenjës arsim dashës dhe kulturë dashës.

 

 

Përfundimisht kjo krahinë duket e qetë sot, me shtëpi të braktisura, por resuset e mëdha që ajo afron, bukuritë përrallore që kjo krahinë të dhuron, patjetër që do e kthejë këtë zonë në peligrinazh, vend turistik dhe jeta atje do të lëvrojë njëlloj sikurse dhe nisi me gjurmët e shekujve që i lindën këtë njerëz, i bënë krenarë për atë ç'ka kanë qënë dhe janë, për atë pak dritëz që hedhin në gjenezën e një kombi të tërë.

Universaliteti i lirizmit Lasgushian ne Letersine Shqipe                          

     

Lasgush Poradeci

 

     Poezia e Lasgush Poradecit (Llazar Sotir Gusho) , është pa dyshim një nga poezitë më magjepëse, më impresionuese, më mbresëlënëse, më frymëzuese, e cila për nga stili, gjetjet artistike, forma poetike, muzikaliteti, ndërtimi harmonik i vargjeve, metrikës së ndjekur, dhe metaforave të përdorura me aq mjeshtëri dhe në mënyrë të pakrahasuheshëm me askënd tjetër, e identifikon këtë personalitet dhe korife të letërsisë tonë kombëtare, si lirikun më të madh dhe mbret të muzës shqipe. Arsimimi në shkollat tradicionale të kohës (Rumani , Greqi, Austri) ,kontakti me kulturat dhe frymën progresive, njohja me autoritet e letërsisë botërore, kryesisht lirikë, si ajo e Pushkinit, Lermontovit, Bllokut, Hajnes, Gëtes, Lanaut, Brehtit, Hygoit, Mysesë, Shellit, Bërnsit, Emineskut, etj, lanë gjurmë të thella në ndërgjegjien, formimin dhe autentitetin e tij krijues. Figurat kombëtare, si Asdreni ,Noli ,Cabej etj, shikonin tek Lasgushi personalitetin e ardhshëm, prandaj me shumë interes e vëmendje ata ndoqën e përkrahën artin dhe inteligjencën e tij, por për fat të keq kjo inteligjencë do përballej shumë shpejt me atavizmat që prodhoi regjimi totalitar ,i cili sundoi vendin për gati gjysëm shekulli. I endur përbrenda mistizmit të tij, gati në eremi të plotë, as i gjallë dhe as i vdekur, lënë qëllimisht në heshtje, ditëve dhe netëve të zbrazëtisë kohë, humbur udhëkryqe meditimesh, por ngritur në madhështinë krijuese, ai jetoi deri ne frymën e fundit si poet i dashurisë dhe lirisë .

Mi zall të pyllit vjeshtarak
Dremit liqeri pa kufi,
Ai ndaj fundesh u përflak
Posi me zjarr e me flori.


Vargje thellësisht të ndjerë, që të kthejnë e rikthejnë, për tu mrekulluar nga simbioza vjeshtë (mall) ,liqen (kthjelltësi) përflakje (perëndim) dhe zjarr (dashuri). Konvonime dhe artikulime të tilla janë strukturuar në mënyrë klasike, me vargje 8 –rrokësh dhe metrikë të puthitur ,por përbrenda kësaj hapësire standarte poeti gjen forcën spirituale dhe shpërthen.


   Se s'dashuronja-as un' as ti,
   Po dashuronte dashurija:
   

Vargje tipike Lasgushiane, vargje që depërtojnë me tjetër timbër dhe ëmbëlsi në ikoshiencën tonë ,vargje që çmendin të pashtershmen ndjenjë dhe nga thellësia e përtej shpirtit kulmojnë me të tilla gjetje profarme . Lirizmi, si mishërim i shpirtit fluid, si frymëzim që kapërcen kufijtë mistikë të liqenit vagëllim ,si refleksion i sintetizimit të valës fshehtësi, si abstraksionon i subkoshiencës kreative të vetë autorit, shpalos më së miri atë botë pasionante që tejçon në thirma dhe pasthirrma të një akuartiteti të tërë romantik. Gjithë aurora poetike, ka për lajmotiv dashurinë dhe përbrenda kësaj suaze, trajtohet ndjeshmëria poetike me të gjitha grafikat e saj, figurën, ritmin, rimën, sigurisht dhe ngjyrimin stilistik. Është thelbësore që për një analizë të mirfilltë të veprës lirike të Lasgushit, përqëndrimi estetik të bazohet në një sërë komponentesh si: (ana kompozicionale, harmonizimi i elementeve jetesorë + elementë natyrorë, përzgjedhje stilistikore dhe simbolika e përdorur)

  Dashuri! Heu! Mall i ri!
    Dashuri! këng' e durimit!
    Ti liri! Ti robëri!
    Ti valim i shkrepëtimit!

I gjithë percepetimi poetik referohet dhe mbetet aty “tek Dashuria”,tek ajo ndjenjë që rikthen të tjera emocione, tek ai mall që fshehet zhargonëve më të thellë të shpirtit, tek ajo thirrmë që djeg dhe shkrepëtin zemrat njerëzore, tek ajo pamundësi rezistuese që shpesh herë e bën njeriun të përvuajtur. Shumë poetë globalë e kanë hyjnizuar këtë ndjenjë sa të brishtë po kaq dhe të pafaj, shumë të tjerë i kanë kënduar me shpirt dhe me zjarr, të tjerë poetë kanë observuar me dithirambët e martirizuar përbrenda ndjenjës së tyre, ndërsa Lasgushi me teknikat e përdorura dhe orgjinalitetin e vet, sinkronizon romantizmin me klasiken , traditën me moderrnen, bukurinë vrastare me ëmbëlsinë e vargut.


    Po çdo ëndërr që më shfaqet prej skëterrës së pafund
    çdo mendim i llaftaruar që më dhemb e më përtund,
    Duke rënë prej së lartash posi pikë zemërate
    T'i përshkohet për-së-thelli bukuris' së qenies sate.

Një bosht i tërë lirik, që fjalë pas fjale, varg pas vargu, poezi pas poezie ngrihet përherë e më emocionalisht, përherë e më artistikisht, që të mahnit ,të habit, sigurisht që të bën të kuptosh bukurinë dhe fuqinë e mendimit lirik ,pse jo dhe filozofik, të së përditshmes jetë dhe vetë qënësisë së saj. Lançimi i elementëve të inkoshiencës, ëndërrat dhe pasioni, mendimet haluçionalë dhe shkallinat llaftari ,percepetuar dhe ngritur në magjinë art, të përshkruara për së thelli, tej zemrës, tej shpirtit, tej dhimbjes, tej bukurisë vrastare që rrëzëllon kurmin e feminilitetit femër, përbëjnë dhe esencialen lirikë të vetë poetit.

Po çdo ëndërr që më shfaqet -- prej skëterrës së pafund
    çdo mendim i llaftaruar -- që më dhemb e më përtund

Antiteza e përdorur nga autori, tregon jo vetëm finesë dhe stil, por edhe gjetje letrare, e cila shpreh më së miri forcën e vargut, bukurinë e tij, muzikalitetin dhe nivelin e lartë artistik. Në kontekstin e përgjithshëm, nisur nga metodat krahasuese të mbarë poezisë së tij, këto vargje në dukje flasin për shije letrare të njëjta, por po të depërtosh më me mprehtësi, sigurisht që do ndeshesh me këndvështrimin tjeter, sepse vargje të tilla kanë botë, ngjyra, hapësirë dhe kohë, kanë thjeshtësinë dhe lehtësinë e gjuhës së përdorur, por gjithashtu kanë dhe thellësinë e mendimit që sintetizon pa reshtur forcën shpirtërore me terminologjinë fjalë, botën emocionale me shtjellimin e idesë .

Përballë hapësirave letrare sot, e cila ndryshon dhe evolon çdo ditë, universaliteti i mendimit lasgushian në letërsinë shqipe bëhet përherë e më evident, përherë e më profarm dhe ashtu : si kthjelltësia e liqenit që e deshi aq shumë, si bukuria e vashës që ngrihej përmbi “Kumtër”, si ëndrrat e humbura netëve yje shumë, si loti i dhimbjes për tokën e përvuajtur, si shpirti trazuar nga prekja e lirisë, ai do rrëzëllojë pareshtur madhështinë e artit të krijuar . 

 

    Refleksion rreth dritë hijes së Kloroformit shqiptar

 

Klara Buda 

 

Refleksion rreth dritë hijes së Kloroformit shqiptar.

Kloroform!

Pa dyshim që romani " Kloroform" i autores Klara Buda ka tërhequr vëmendjen e mbarë lexuesit shqiptar dhe të huaj,studiusve dhe esistëve të ndryshëm,të cilët përbrenda kësaj vepre letrare,kanë gjetur atë pjesë të errët të jetës njerëzore, që nën një shoqëri të diktuar,vërejnë metastazat e rrënimit dhe degradimit të personalitetit njeri,dhe për më tepër hedh dritë mbi atë të shkuar tinzare,e cila nuk kursente asgjë ,për të shtuar ditët e agonisë dhe marrëzisë së shndërruar në sistem! 
Që në hyrje të këtij romani do të ndeshemi me një përafrim që i përket kësaj lloj bote,për ta shpjeguar,për ta konceptuar dhe trajtuar si një teatër të hapur jetësor,icili në mënyrë relative ,do të përballë personazhet dhe do krijoje hapësirat e duhura për intrigim,pasqyrim dhe perifrazim.
E pahijshmja apo e pakëndshmja e mjedisit mbytës,të rëndomtë,por dhe sinjikativ për atë realitet grishës,perfomon me gjetjen stilistike dhe zbërthimin analitik të karakterit personazh,i cili përbrenda guaskës dhe mjerimit shpirtëror që e karakterizon,hedh dritë dhe paralelizon slloganet dhe zhurmën e modelit me cinizmin dhe paranojën e të verbërit.
Kurbat e shtejllimit të ngjarjes(ose trajtesa dhe karakteri rrëfyes ) zbulojnë engmën dhe fshehtësinë e mekanizmit totatilatar,mistzmin dhe dritëhijen e tij,lulëzimin farsë dhe kobin shkatërrimtar të jetës,fanatizmin dhe hallkat për të shtënguar të vërtetën, moarlin e kalbur dhe sipërfaqësoren “elitare“.
Përbrenda botkuptimit të autores Buda,padyshim që do ndeshemi me anën racionale të saj,me ndjenjësinë dhimbje dhe trajtesë specifike, me grafikë tjetër për realizim tabllosh dhe paraqitje konfigurative.
Le të hedhim një veshtrim të shkurtër në minaturë dhe të posedojmë rreth temës, mesazhit,idesë dhe qëllimit themelor të autores!
Moria e personazheve fillon me kryepersonazhen Alma Fishta,të cilës i kërkohej heqja e identitetit dhe denegrimi i saj njerëzor,pët të vazhduar me rrëmujën e jetës studentore,e cila përbrenda lirshmërisë dhe botës së tyre ,monitorohej dhe sfumohej ç´do çast,për të kaluar pastaj tek nje sintezë krahasuese,qe jepet me mjaft sarkazëm (Morgu=Laboratorin), pa veçuar momentin kritik të asaj mbrëmjeje (ku personazhët kryesorë Alma dhe Adriani),kryejne të vetmin akt që mund të kryejnë dy të dashuruar dhe për këtë shkak indeksohen nga morali kohë si mëkatarë.Kalvari dhimbjes dhe vuajtjes do ndjekë pas si hije,do ravijëzojë me të tjera tablo të erreta,nga më të përbidshmet,duke filluar që nga ndjekjet dhe vrasjet,për të vazhduar me narkotizmin e provokuar,shkatërrimin e mbivlerës tonë njerëzore dhe paraqitjen e një të riut model me identitet të rremë!
Ne kontekst të plotë dhe me trajtesat e modeleve të përafërta si Milan Kundera(Çeki) ,“E vërteta duhet njohur,pastaj vjen shprehja ose Njegoshin (Mali i Zi), “Tiranisë i duhet vënë këmba në fyt dhe kjo është detyra më e ndritshme njerëzore“ ,çel si pari modelin Kloroform,që në thelb dhe përmbajtje,ka për simbiozë këtë idil udhëheqës dhe që me autentizmin dhe brendinë e tij ,e rendit padyshim Klara Budën, në plejadën e autorëve të prespektivës dhe të së nesërmes.
Kloroform pa dyshim që përbën infalacionin e fjalës sëmundje e kohes,dhe nën këtë lajmotiv,shtjellat dhe ngrehinat e perdes diktatoriale,denancohen me guxim,me objeksion të plotë,me qëllim të mirë përcaktuar,që kjo e keqe e madhe të mos përsëritet.

Kloroform në pamje të parë tingëllon si një përcjellje e imazhit të shkuar,e nje mënyre jetese të kryqëzuar ende pa lindur,por po të depërtosh në thellësi, kupton sublimitetin e autores për të mos patur shndërrim në formë dhe përmbajtje të fenomenit,por dritësi dhe intelektualitet për ta trajtuar dhe goditur. 
Sigurisht që ky këndvështrim paronamik,ka një autoritet krijues,mbart një mesazh të madh dhe të gjerë,shtjellon dritëhijet dhe anatemon sakrificën e brezit të vet,dhe për më tepër ka modul trajtese dha anë kompozicionale,që për nga paraqitja grafike dhe gjetja stilistike ,ka vetëm një emër,dhe ky emër quhet Klara Buda.
 

 

Albana Cufaj Zhuta, model i metaforëzimit të qënësisë grua !                                                  

 

     Albana Cufaj Zhuta 


Albana Cufaj Zhuta ka kindur në 13 Gusht 1977 në qytetin e Pukës. Studimet bazë do i merrte në qytetin e lindjes, pët të vazhduar më pas studimet e larta në Fakultetin Filologjik, Dega Gjuhë-Letersi, Tiranë. Peisazhet mahnitëse që afronte vendëlindja, gërshetuar me pasionin e madh që e karakterizonte dhe kureshtjen drejt botës së artit të shkruar, do ndikonin drejtëpërdrejt në formimin e saj intelektuak dhe artistik. Me një narrativitet psiko-esencial, psiko-analitik dhe këndvështrim të thellë ajo do të depërtojë në atë botë, sa mistike por dhe kaq të bukur, dhe do e paraqesë “figurën grua”me gjithë reminishencat që shoqërojnë atë.


“Aromë tjetër gruaje,
në gishtërinjtë tek zgjaten mallit tënd.
Frymë tjetër në dihatjen e ditës,
njëpasnjëshmërisht zë vend. “


Që në titull artikulon mendimin e saj rreth performimit dhe idilit që shoqëron një tjetër grua, një tjetër portret,që nuk meriton dhimbje, nuk meriton repifrazimin e modalitetit të krijuar. Eshtë interesant por dhe grishës boshti poetik i saj, një bosht që ka ngjyra dhe dritë, ka mesazh dhe figuracion, ka dinamikë dhe ndjenjë. Përbrenda poezisë së saj gjen zjarrin dhe akullin, ëndrrën dhe bukurinë shpirtërore, gëzimin e jetës dhe meditimin, brishtësinë dhe dhimbjen, dashurinë dhe iamgjinatën.


Le të ndalemi pak dhe të fragmatizojmë esencialen e Albanës tek poezia

Rrugëve të shpirtit”


Nata është e zezë pis, 
e zezë si pendët e korbit,
që u ul në ballkonin tim, 
para disa ditëve, 
shumë ditëve, 
e ndoshta edhe dje."


Pse ka kaq shumë natë, heshtje, ankth dhe dhimbje, që sillet tej e mbanë ndërgjegjies dhe të qënit grua?!

Nuk është çast frikësimi, por ditë,ndoshta die, ndoshta hieroglif i subkoshiencës lodhur, kësaj nëndije që fsheh mijëra pasazhe të konfiguruara dhe të murëzuara nga ndjenjësia pafajësi. Përqëndrimi poetik në momentin e parë jep ndjesinë e dobësisë, të dorëzimit të qënies para fatit të paracaktuar, por koherenca dhe karakteri i fortë, përmbyll harkun e këtij riciklimi: zi, vuajtje, ditë pritjeje... jetë pritjeje me besimin tek e nesërmja dhe mantelin e shpirtit hidhërim e flak bashkë me kujtimet e trishta.


"Ditë të re kam në shpirt.

Në kalldrëmet e shpirtit më ngecin këpucët e kujtimeve,
bartin ty çuditërisht."


Eshtë një gjetje dhe një sublimim që natyrshëm kalon pëtej te shkuarës, por me tjetër mesazh, me tjetër botë, me tjetër diell, me tjetër rreze drite, i cili luan pentagramin jetësor me notat e një shpirti të rilindur. Sa më shumë të përqëndrohesh tek suaza krijuese e autores aq më shumë do ndjesh dhe kuptosh idilin artistik të saj, muzikalitetin dhe farfurimën e fjalëve që grishin, prekin, ndjejnë dhe subjiktivizojnë magjinë jetë.


E mrekullueshme si nje trup femre.
Muzikën e saj luan.
Ndër gishtat e tij,
Në prekjen e tij.
Drithërohet,
kur harku përshkon telat e saj.”


Harmoni e përkryer dhe për më tepër sinkronim i qartë i trukut amorf, muzikalitetit dhe ndjenjësisë, që përshkruan dhe drithëron njëlloj si tingulli i telit violinë.

Kjo është vetëm një grimcë e vogël depërtimi në aurorën e krijimtarisë së Albanës, pasi vëllimi i dytë poetik “Aromë gruaje”, ka dimesion më të madh,stilistikë më të përzgjedhur dhe për më tepër ka shumë më tepër pjekuri artistike.

Poezia e Albanës meriton vëmendje me të madhe, sepse bafasia dhe arti saj profarm me detajim qënësinë grua, sjell tjetër këndvështrim, dritëhije dhe proçesion, i cili realizohet grafikisht dhe artistikisht në mënyrë sinjikative dhe të arrirë. Autorja është një model, e cila me lakonizmin e saj hedh dritë në atë spiritualizëm gjysëm të fshehtë që mbart gruaja dhe si e tillë ajo ka ditur të metaforëzojë botën, ëndrrën dhe pasionin e vërtetë të saj. 

 

Brishtësia dhe zjarri i shpirtit në poezinë e Bajame Hoxhës

 

     BAJAME HOXHA -ÇELIKU

 

    Si një buqetë shumëngjyrëshe, me bukuri petalesh art dhe freski mendimi e meditimi , vjen krijimtaria e Bajame Hoxhës, e cila ashtu e ndërthurur përbrenda shumë zhanreve, prozë , fabul e poezi, plotëson dhe perfomon kreaturën e një personaliteti krijues. Në epiqendër të artit të saj gjen shtjellën njeri, me gjithë dinamikën dhe proçesionet që e shoqërojnë, gjen koherencën kohë me gjithë kohezionin dhe reminishincat e saj, gjen akuartitetin shpirt me gjithë ëndrrat dhe shpresën jetë, gjen rilindjen e madhe me gjithë atavizmat dhe trubulimin e diktatit të kaluar. Arti i saj ka larminë dhe subjiktivitetin e përjetimeve të thella, ka partiturën e një shpirti kolorit dhe për më tepër ka dritëhijet e vetë qënësisë, me dhimbjen dhe ëndrrat e mbetura pas kufizimeve jetë. Forcën e ndjenjës për tu ringritur dhe për të ravijëzuar një botë të tërë shpirtërore e gjen më së miri tek vëllimi poetik “Puthmë”, vëllim i cili karakterizohet nga një bosht i tërë lirik, me idil të përkryer dhe të sigmatizuar tek ajo ndjenjësi, që luan me zjarrin dhe akullin, me valët dhe bregun soditës.


“Tani endemi brigjeve të erës,

me valët tizare zihem çdo herë,

dhe zhytem thellë në pellgun e verës,

se dallgët e jetës më vranë përherë.”


   Poezia e saj ka përgjithësisht strukturë të rregullt, vargje të puthitura dhe rimë, ka kadencë dhe muzikalitet dhe për më teper ka mendim dhe filozofi shprehëse. Vetëm përbrenda kësaj strofe gjen mesazhin dhe lajmotivin e autores për dashurinë, e cila figurshëm e vendos brigjeve të erës me valë tinëzare, për të vazhduar më pas tek kupa e verës, tek ajo kupë simbolizuese persiane, e cila e ngre dhe e çon ndjenjën gjer në dalldisje, gjer në harrim, atij harrimi të madh që nuk mund të lejojë kujtimet trisht të së dieshmes dallgë herezi.Në kontekst të plotë me virtualitetin dhe vizualitetin e konceptimit të kësaj ndjenje njerëzore, vihet re elokuenca e vargut dhe brishtësia e fjalës, ana kompozicionale dhe srukturimi që nis me endjen e subkoshiencës, dikur... diku, lakonizon me valën që tinëzon, shqetëson, rrebelon dhe më pas refleksioni i kupës trazim, harbim, se, sepse ajo jetë e suverjuar dhe frikuar nga marrëzia mentale hidhëron dhe vret. Retrospektiva e poezisë së Bajames ka veçantinë dhe gjetjet e saj, ka kurbaturën e ngritjes dhe shpërthimin, ka befasinë dhe çiltërsinë.


“Përherë pasionet me zjarr i ndeza,

me metafora shpërtheva, unë ditë e natë,

dallgëvë, intrigave, përballë u dola,

që lumi i tyre të shterte në shtrat.”


  Natyrshëm autorja ngre mijëra pasione përbrenda zjarrit të shpirtit, të cilat sëmbojë dhe prekin, grishin dhe ndjenjëzojnë, shpërthejnë sfondin errëti dhe metaforizojnë të bardhën dlirësi, tronditin dhe refleksojnë .Vetë në thelb kjo është poezia, që të ngrejë magjinë fjalë në art dhe artin ta shndërrojë në letrargji, të mesazhojë sublimitetin dhe të optimizojë jetën e thjeshtë njerëzore. Dhe gjithë sinteza e ketyre vargjeve përmblidhet në një titull të thjeshtë në dukje, por domethënes “Tani”. Tani endet, tani jeton, tani ka vrarë kujtesën e kaluar mbi tela me gjemba, tani ka rilindur shpresën e së nesërmes, tani ka ndezur flakën e pasioneve dhe prapë tani ka risjellur bukurinë profarme të pranverës.Vëllimi poetik i Bajames ka ndjesi emocionale, por ka dhe larminë e vargjeve të lirë, ku caku i hermetizmit me futurizmin sjellin lirshën të tjera koncepte dhe evokimi rreth përgjegjësisë që individi ka dhe duhet të ketë për vendlindjen e tij:


"Kur lë pas detin, i përflakur shtrihet vendi im,

me madhështi statujash ëndrramushur pret,

loti, malli, fuqishëm manifestojnë në shpirt stuhi

Zot, të puth dheu im,

jam në Atdheun tim përsëri."


Fjalë profetike, dedikim i pastër për atë çka ndien dhe atë ç'farë përfaqëson atdheu për një poet, përshkrim narrativ të ngritur në odeon “Madheshti statujash” dhe përshkrim ndjesor “loti, malli” dhe së fundi thirrmë dhe pasthirrmë “Zot, të puth dheu im”, sepse atdheu është kudo, në mendim, në shpirt, në vetëdije dhe jeton e frymon me frymimin e individit.


Autorja Bajame Hoxha në vëllimin e saj ka sinkronizuar dhe perifrazuar zërin autentik të shpirtit, ka përcjellur tharmin poetik me vetëdije pasionale, elokuencë, brishtësi dhe figuracion të plotë, ka alternuar poezinë traditacionale me vargje të rregullta strofike në trajta dhe forma më të lirshme dhe me eufizmat e përdorura i ka dhënë dritë dhe hapësirë mesazhit artstik.

 

27 dhjetor 2011

Portat e shpirtit” , spektri poetik i Kozeta Zavalanit, që reflekton pasqyrimin interkulturor dhe interintelektuale grua.

 

Kozeta Zavalani 

Vëllimi poetik “Portat e shpirtit” i poetes së afrimuar Kozeta Zavalani, vjen me koloritin shtatë ngjyrësh, ku ç do spektër reflekton pasqyrimin e vizualitetit dhe shkëlqimit akuartitet krijues, vjen në shtatë gjuhë, ku ç do formë foljore shpreh guhën e muzës dhe meditimin e poetit global, vjen ën shtatë kostelacione yjesh për të deshifruar ornamentin vezullues të shpërthimit qiellshkrepëtimë.
Si poezi e mendimit dhe forcës shprehëse, kjo prurje dhe risi për poezinë shqipe, hap portat e shpirtit për të laburuar idetë e mëdha, mesazhin ylberistik të poetit, për më shumë paqe, për më shumë dashuri, për më shumë të drejta njerëzore dhe për më shumë vlera dhe integritet shoqëror. Duke depërtuar nëpër vargëzimet kuptimplote , nëpër gjetjet profarme të autores, befasohesh dhe mrekullohesh, humbet pas monostrukturave ideoartistike dhe intrigohesh. Kjo është poezia, kjo është setenca e gjithë substraktit krijues, kjo është farfurima e luleve shumëngjyrëshe që zgjon agimet e ditëve të jetës, kjo është simbioza e gjithë kuptimësisë së mendimit njerëzor elitar. Aty ndeshesh me grafika poetike të strukturuara dhe mirëpërcaktuara, ndeshesh me figuracionin e pasur dhe muzikalitetin e fjalës, ndeshesh me epigramet dhe stilistikën, ndeshesh me dlirësinë e shpirtit dhe hapësirat frymëzuese. Për më tepër le të ndalemi në analitikën e poezisë së Kozetës, e cila të krijon mundësinë për një zbërthim më të detajuar artistik,por dhe për një përnjohje edhe më të madhe :

Sot, gjethet këpusin fundin e stinës
me llërët e zhveshura të drurëve. 

100 mijë poetë në gjithë botën 
jemi mbledhur
me dashurinë përqafuar, 
si vetulla e dritës në breg horizonti
nga dielli mbetur pambuluar. “

Gjethet vjeshtë këputin fundin e stinës, zhveshin mantelin blerim të drurit, paralajmërojnë të ftohtin akull që po afron, të ftohtin acar që shpirtrat gëlojnë dhe në retroduksion të natyrës heshtje, ringrihet një tjetër natyrë që në emër të paqes kërkon që gjithë botën të sfidojë. Jam “Unë”, jemi “Ne” jemi 100-000 poetë apelon autorja që anembanë globit thirrmojnë për dashurinë e humbur, për jetën e këputur, për luftën e pakuptimtë, për fëmijët e uritur. Ky shpirt ëngjëllor, endet drejt qiejve të Diellit dhe ndez ditët e shpresës, ditët e mirësisë dhe të begatisë për të gjithë.

Ndonjëherë më ndodh
të jem me sy të përhumbur,
             
por, jo të përgjumur.
Një shpresë drite ka regëtirë tek unë.
Asgjë s’më ka mundur.
Gjithmonë,
njerëzve të mirë u jap çelësin,
për të hapur portën e shpirtit,
ku pëshpëritin valët e kaltra,
ku lahen  yjet dhe mjellmat...
Jam herë blerim,
     
herë frymore e thjeshtë.”

Qendra e referimit të autores është shpresa dhe mirësia, është kjo ndjenjë që e bën të vegjetojë dhe rrezatojë , është i njëjti mision prej shenjti poet që e ka shndërruar në qëllim, është parateza e burimit 
dhe blerimit shpirtëror të gjithë jetës njerëzore.


Jeta, me prurjet e saj
rikrijon vetveten,
më krijon mua edhe ty...
Nuk e di ku fillon ëndrra,
ku mbaron mendimi...
Me zërin e brishtë
të ndjeshmërisë femërore,
artikuloj sinfoninë e vazhdimësisë
në jetën,
që mbars shpresën.”

Jeta, është referim që i përmblesh të gjitha, është transmetimi individual që hipotekon gjurmët e njohjes dhe të ekgzistencës, është kohezioni krijuar dhe rruga e vazhdimësisë. Aty shpirti alturist thur ëndrrën dhe të nesërmen e lumturisë së tij, krijon mendimin dhe ovacionin e zërit të tij, produkton ndërgjegjien dhe arsyen e tij, epiqendërzon portretin bukuri, elokuencë dhe e ngre në sinfoni, ushqen të nesermen shpresë dhe mbetet në përjetësi.

Portat e shpirtit”, janë portat e një zemër gruaje, janë portat e një shpirti të lartë poetik, janë portat e një portreti individual intelektualeje, të cilat hapen për të dhuruar dashuri dhe mirësi, hapen për të nënëshkruar afirmitetin vlerë njeri.

 

Jozefina Traboini, perandore e shpirtërave progresive të gruas intelektuale shqiptare!


Jozefina Traboini

   Vëllimi poetik “Perandoria e shpirtit” i autores Jozefina Traboini, vjen si prelud i dashurisë së shenjtë për familjen, për të afërmit e saj që u martirizuan në emër të së drejtës hyjnore dhe lirisë, për vendlindjen e saj Shkodrën, që ngrihet legjendash Rozafati dhe prehet liqenit kthjelltësi, për zotin e tokës dhe qiellit që fal amshimin, për shpirtin dhe dlirësinë e gruas, për fjalën dhe besën, për natyrën e bukur dhe vetë qënësinë njeri. Eshtë një vëllim sa befasus por dhe kaq intrigues, i cili përbrenda thjeshtësisë dhe forcës së vargut ngrihet dhe të rrëmben me vete.Që në fillim nis me bazën e qënësisë tonë, familjen, nënën, motrën, bashkëshortin, fëmijët dhe përbrenda konceptit dhe botkuptimit Finian jepet tabloja e qartë dhe stenca e përkushtimit, ndjenjësisë dhe sinqeritetit. Këndvështrimi i kësaj vepre edhe pse përbrenda dy pjesëve ( familje+natyrë, Kunorë dashnie+ Falem), ndan të njëjtin bosht poetik, mbart të njëjtin afinitet, të njëjtën pëkujdesje, të njëjtin vlerësim dhe respekt, harmoni që vjen natyrshëm nga dritësia dhe shpirtdlirësia e autores. Eshtë domethënëse që analitikën e kësaj prurjeje ta bazojmë tek mesazhi dhe figuracioni përdorur, tek ideja themelore dhe fuqia shprehëse, tek forma dhe përmabajtja, tek ideimi dhe botëkuptimi, tek perfomanca e prurjes dhe hapësira e krijuar.


Dy rreshta po ti shkruaj, për të kujtu se ti gjithmonë do të mbetesh në veprën dhe domethënien e kësaj fjale Hyjnore”

Që në fillim ndeshemi me dedikimin ndaj “Nënës”, simbolizueses së krijimit dhe përkujdesjes, shëmbëlltyrës së dashurisë dhe mirësisë, e cila ngrihet deri në hyjni. Sigurisht që fjala “dy rreshta” ka kuptim figurativ, se përbrenda tyre mbartet një det i tërë malli dhe dhimbjeje, një mal i madh kujtimesh dhe nostalgjish, një botë e tërë përjetimesh dhe emocionesh, të cilat e ngrejnë këtë figurë deri në madhështi. Nuk ka si të ndodhi ndryshe me modelin finian, pasi gjurmët e egzistencës dhe përtëritjes ndajnë të njëjtin kuptim, të njëjtin ndjesi, të njëjtën vlerësim. Mundësueses së hapjes së kthinës jetësore, për tu endur, për tu përballur, për të mundur ,për të ecur, për të kuptuar, për të jetuar dhe për të vazhduar, shpreh më së miri setencën e vetë qënësisë tonë. Afeksioni shpirtëror mbetet dhe anançon gati gjithë pjesën e parë të vëllimit poetik, ku nëpërmjet figurave të tjera qëndore dhe solide si: bashkëshorti, fëmijët, motra, vëllai, etj, plotësojnë më së miri tablon jetësore të një realiteti të vërtetë familjar. Sigurisht që kjo lidhje është e natyrshme, por ndërthurja dhe vendosja e elmentëve plotësues si: ajo hyjnore, shpirtërore , tejçuese dhe inspiruese, e bëjnë të veçantë dhe domethënës këtë detratim jetik.E gjithë kjo prurje vjen me thjeshtësi dhe shumë dashuri, me trazimet e shpirtit dhe fisnikëri, me vitalitetin e gruas dhe krenari. 

Falem” - Lule! Rruzulli pa ty do ishte i shëmtuar “

Autorja falet! Lutet!...natyrshëm për lulet, për simbolikën e dashurisë, paqes, pastërtisë, dlirësisë,delikatesës dhe brishtësinë, për muzën poetike që flalën më të parë e mat me të, për aromën dhe hijeshinë, për gjithçka që e rrethon dhe mistizon këtë çmenduri bukurie.
Dhe mes kësaj lutjeje pafund përshkon dhe drithëron gjithë tharmi poetik, i cili sigmatizohet para një simfonie, humbet mijëra kujtimesh Shkodrës vegjëlie,apo përmallet dhimshëm liqenit dallgëzimesh.

Me notat e tua Bet'hoven
do melodioja me gjithë botën
me tingujt e tu, qaj gjithë kohët”

Partitura që kohëzojnë një shpirt të tërë, partitura që përcjellin çaste trazimi, trishtojnë dhe shpërthejnë diejsh pasionesh, partitura që zhytin melankolish dhe ringrejnë mijëra refleksionesh.Ky fleksibilitet me koherencë përtej subjiktivitetit koshiencë shkon gjer në çastin sublim, çast që kërkon të luhet me të njëjtin tingull, me të njëjtën melodi, me të njëjtin ritual.

O kalaja jeme shkodrane!
Sa shumë shpirtin ma shtrëngon
Kur shof që vij nga larg,
nuk b'zaj, veç nga malli meditoj”

Shkodra dhe Rozafa, djepi i qytetërimit shqiptar dhe legjenda e murosjes, kryqëzimi kulturës romane me atë tradicionale, vijnë për çdo herë tek autorja me tjetër mall, tjetër kujtim, tjetër sëmbim në shpirt dhe tjetër dhimbje.Aty fshihet vegjëlia, thirrja e nënës dhe përkëdhelia e gjyshërve, melodia e jareve të famshme dhe gjithë fëmijëria.

Ujë, ujë që shtrihesh nëpër dallgë
Rrethuar me male që flasin historinë
Thellë, thellë, në fundin tënd! “

Para syve shtrihet madhërishëm i kaltri liqen, trazim valësh dhe mendimesh, turfullim dallgësh dhe ndjenjash. Ai perifrazon pareshtur atë të shkuar heshtje, që fsheh bëmat dhe luftërat e heronjve, përpjekjet e martirëve të mbetur përfund ujit thellë, lotët e humbur shkumëzim hidhërimesh dhe së fundi regëtima të pafundme pulëbardhash dhe njerëz të ekzaltuar gjer në adhurim.
Autorja është percepetuse dhe përçuse idesh, detajon vëmendshëm por edhe apelon, për atë terror të çmendur që përjetoi nga diktatura një komb i tërë. Masakrimi i së afërmëve të saj ishtë më shumë se tragjedi, shkaktoi një kalvar të gjatë dhimbjesh, por e sjellur nëpërmjet vargjeve, Fini kërkon të japë tjetër mesazh, tjetër dimeson, vetëm e vetëm që kjo e keqe e madhe të mos përsëritet më. Jashtë vëmendjes së autores nuk mun të qëndroje as fenomeni gjakmarrjes, i cili ka shkaktuar kaq shumë gjak, vëllavrasje dhe dhimbje. Ajo lutet si shenjtore që ky mallkim i endur ndër nesh të mbyllet, paqja dhe mirësia të begatojë shpirtrat njerëzorë dhe falja e madhe të ndalë këtë gjëmë të zezë. 

Ky ishte një vështrim i shkurtër rreth vëllimit poetik “Perandoria e shpirtit”, i cili nis si një dedikim, por me thjeshtësinë dhe madhështinë e fjalës, me bukurinë dhe dashurinë njerëzore, befason dhe impresionon, të bën të ndjesh dhe kuptosh universalitetin e mendimit progresiv të gruas intelektuale shqiptare.

 Patetizmi i një shpirti të thellë lirik në poezinë e Dashnor Selimit

 

Dashnor Selimi

  Lirikat e Anëvjosës” të autorit Dashnor Selimi, vijnë si shpërthime të befta poetike që rrëmbejnë dhe dallgëzojnë njëlloj si valët e lumit, vijnë si shprehje dhe mishërim i simbolikës së bukur, vijnë me elokuencën e vargut , brishtësinë e fjalës , dhe ndjenjësinë e shpirtit , jashtë ç'do kornize të kuadratuar apo skematizmi të paracaktuar, duke na afruar tablot shumëngjyrëshe dhe plot dritë të një mirëfillësie të mirëplotuar letrare. Përbrenda kësaj hapësire krijuse, këtij editimi dhe përjetimi shpirtëror, ndeshesh me fizionominë e karakterit letrar të formuar, me obsesionin e thellë dhe këndvështrimin orgjinal, me zërin virtuoz që i këndon lajmotivit të vetë jetës. Shtrati poetik i kësaj vepre përmbushet nga ndjesia dhe percepitimi për vetë thelbin qënësi, për nënën dhe vendlindjen e dashur që humbet atje mes kodrave të hijëzuara, për lumin turfullim që identifikon dhe gjithe risinë poetike dhe qytetin emblematik, për ëndrrën e bardhë shkrirë fjollave të borës dhe të nesërmen pritje të trishtë. Që në titull autori intrigon dhe jep imazhin e një boshti të fuqishëm lirik, i cili dhe pse i plotësuar me detajimet e tjera poetike, nuk e humbet për asnjë rast pikën e referimit, por në sinkron të plotë dhe në harmoni me elementët bazë figurativë e përforcon imazhin e veprës dhe e bën atë edhe më eksigjente. Autentiteti krijues, lojëra me fjalët, portretizimet poetike, figuracioni gjallë, muzikaliteti dhe forca e vargjeve, hyjnizimi bukurisë rrëzëlluese, përbëjnë esencën e gjithë kësaj prurjeje, e cila të mban pezull dhe të zhyt thellë në kuptimësinë dhe kadencën e saj.


Shpesh,
shkëmbenim letra me nënën time.
Fillonte për fshatin,
që i ngjasonte një jetimoreje,
për tokat e papunuara,
mbuluar me gjemba.
Për lulet,
tharë teneqeve të ndryshkura,
që u njomën me ujin e stinëve”

Vargje kuptimplotë që epiqendërzojnë portretin e lindjes së vetë jetës “Nënën”, vargje që kanë për kryethënie përmasat dhe figurën e saj, vargje që deshifrojnë kufijtë mitikë të njohjes që kalojnë po nga ajo, vargje që natyralizohen me ndjesinë dhe përjetimin e saj, për jetën e thjeshtë, për arën e pambjellur, për vendlindjen, për gjithçka, vargje që sjellin farfurimën e tokës së të parëve të mbushur me lulet e çelura të Majit. 
Menjëherë pas këtij dedikim të përligjur autori rikthehet në tematikën e plotë dhe setencën e gjithë veprës poetike, atë të lirizmit dhe oshilacioneve të saj.


Përse ike këtë dimër të ftohtë,
ku dhe flokët e stinës kishin ngrirë
dhe nëpër pasqyra pellgjesh copëtoheshin,
ëndrrat e mia në gjunjë lutjesh ? ”

Vargje të puthitura, që kanë brenda elegancën e mendimit, përputhjen e plotë të elemintit natyror “Dimër të ftohtë ” i cili epitetëzohet me pasthirrmën lutje, pasthirrmë që shkon përtej vetvetes, dashurisë së ëndërruar . Flokët e stinës e dramatizojnë dhe e bëjnë edhe më koshientëe dashurinë e munguar, ndoshta të humbur, por vetë ndërgjegjia rrëmon dhe kërkon nëpër kujtimet e trishta, të atij zëri drithërues që shemb yjet dhe çel mijëra dritësime, dhe ashtu në përulje figurative ringre pasazhet e hijeve të tretura largësi venitëse. Referimi i këtyre vargjeve ka dhe antitezën e plotë të ngrohtësisë dashuri dhe akullit shpirt, që në dualizëm të hapur intrigojnë njëra -tjetrën për të performuar më pas gjithë këtë elegji . 

..Të shikoje ëndrrat,
shkundur nga plogështia,
duke nënëshkruar fjalën e fundit:
''Jetova në një botë pa dashuri''. ”

Kjo është përmbyllja e gjithë këtij referimi poetik, referim që mbetet atje tek koha e largësuar dhe në anaforë me çastet pështjellim, çastet trazim, çastet pikëllim (zërat e shiut) e subjektivizon ornamentin shpirtëror dhe e tejçon në letragji. Njeriu jeton, përjeton dhe fleksibilizon, por poeti, si këndvështimi dhe syri tredimesional i të kuptuarit, konceptuarit dhe emotivuarit mbetet atje tek thellësia dhe pastëria e ndjenjës, tek fuqia dhe ritmi i zemrës, tek pasioni dhe bukuria e ëndrrës. Sigurisht shpërthimi është dramatik, jeta e jetuar grafikisht ka humbur ç do kuptim, dhe ai, poeti, me të vetmet armë fjalësh që zotëron, nën dritëthënien e referimit hapësirë thur vargëzime elegjikë. 
Për të përforcuar këtë ide, por për të kuptuar më shumë mistizmin dhe përthyerjen e një shpirti të aborguar gjer në tejskashmëri le të ndalemi në të tjera grafika krijuese:

Çdo mëngjez iki herët.
Si i çmendur.
Pa hedhur një pikë parfumi të trishtë.
Kujt t'ia them të vërtetën ?
Vetëm këmisha e bardhë e mureve,
mban fshehur ëndrrat e mia. “

Ikje, nxitim, humbje pas telajo ngjyrash të rreme, endje pas ëndrrës së dikurshme, atje ku yjet përshkënditin qiellin, atje ku shpirti këkon shpirtin dhe jeta kërkon kuptimin. Metafora “këmishë e bardhë e mureve” kapërcen në kufij surrealë dhe jo rastësisht, por mjeshtërisht dhe me kuptim parësor, pasi profetizimi dhe përjetësia e ndjenjës dashuri shemb dhe ringre të tjera qiej shpirti. 

Dhe ashtu i endur tek bukuria dhe çmendia e ndjenjës autori krijon ritëm dhe sigmatizon orgjinalitetin e shpirtit krijues, atë të bukurisë dhe madhështisë që e identifikon, të harmonisë dhe traditës që e evokon, të lumit akull dhe përherë në rrëmbim, të qytetit që dremit poshtë këmbëve të Dhëmbelit, të fshatit të largët dhe çapkënllëqeve të moshës, të cilat sëmbojnë dhe ripërtëriten në të tjera kulmime, në të tjera meditime, në të tjera rrugëtime.

 

Genta Kaloçi është nga ato autore, e cila e ka shndërruar artin e saj poetik  në prelud të filozofisë jetë dhe mesazh të ndërgjegjies njerëzore

Genta Kaloçi është nga ato autore, e cila e ka shndërruar artin e saj poetik në prelud të filozofisë jetë dhe mesazh të ndërgjegjies njerëzore.

 

 

 

(Këndvështrim rreth Vëllimit Poetik “Nën petkun e vdekjes”)

 

nga Agron Shele

 

 http://gazetadielli.com/genta-kaloci-arti-poetik-si-prelud-i-filozofise-dhe/

 

Poezia është substrakt i ndjesisë më të thellë shpirtërore dhe si e tillë ajo ejkalon dhe fluidizon emocione dhe ndjenja të papërsëritshme. E parë në këndvështrimin shumëdimesional të ndërtimit dhe strukturës së ngritur, mesazhit, formës (përmbajtjes) dhe gjetjeve do të kuptojmë menjëherë një poezi ndryshe, një poezi e ngritur mbi përvojë të madhe të analitikës dhe psikikës së fjalës, një poezi e konceptuar aforikisht dhe për më tepër një poezi e sugjesticionit dhe teknikës më bashkohore sot.

 

  Që në titull autorja Genta Kaloçi vjen me anaforën e petkut, perdes hije që shoqëron jetën dhe nëpërmjet boshtit të saj poetik e sfidon këtë ndjesi, e kanalizon si një proçes që tjetërson dhe transformon, por kurrsesi që shkatërron. Ripërtëritja e jetës, përsosja dhe emancipimi shoqëror janë detabest i gjithë zanafillës krjuese të autores, ku sigurisht nëpërmjet vargëzimi partiturë fjalësh japin tablo të qarta, me shumë ngjyrime, kontraste dhe përthyrje koloritësh në esencë dhe ide. Vëllimi poetik ka ndërthurjen dhe veçanësinë e të shkruar art, ka simbiozën dhe modalitetin më bashkohor, ka filozofinë dhe përqasjen e kohezionit krijuar, ka psikologjinë dhe analitikën e proçesit përjetues. Rrallë bie ndesh me kreatura të tilla krijuese, rrallë ndeshesh edhe me peotikë anaforike, ku mendimi sintetizohet në urtësi dhe urtësia në model jetësor emancipues, për atë që shkon dhe për atë që ringrihet. Shpesh ndeshemi me kritikën e veprës në forma strukturale por dhe figuracionit, kritikë që shkon për shtat me analizën e vargjeve ose të veprës në tërësi, por këndvështrimi më i thellë na çon në të tjera percepetime, të cilat fillojnë me vetëdijen, ndërgjegjien , dhe filozofinë ku mbështetet vepra letrare:

 

A nuk është ndjesia dhe bota shpirtërore ajo që na çon drejt idesë?

A ka ndërgjegjie të plotëformuar për të thyer mitizmat dhe konceptin kohë?

A ka një kontur të qartë ku duhet mbështetur risia?

 

Këto dhe mori të tjera pyetjesh gjejnë përgjigje në këtë vepër poetike, gjejnë frymën e objeksionit dhe diskutimit për natyrën se si janë sendërtuar, përbëjnë thelbin e koherencës së re letrare që po fryn dhe për më tëpër hedh tezat e mënyrës më të re shprehi qoftë në formë qoftë dhe në përmbajtje.

 

Vëllimi poetik hapet me poezinë “Jeta”, këtë ekuacion dëshirash dhe dimbjeje, sikurse shprejet autorja, këtë sigmatizim dhe mundësi të dhënë, dhe përse:

 

për të lënë gjurmët e hapësirave të pakufi, njohje.

 

Spiritualizmi, si forma më e qartë e shprehisë shpirt, vesh me nuanca dhe kode gjithë këtë perfomancë krijimi , e zbret atë tek lexuesi me idenë e glorifilimit për të gjithë, dhe së fundi kjo ndjesi shprehëse shkëputet ngë vetja përt tu bërë pjesë dhe lançim i dritëthënieve më të larta mendim.

Harmonia peotike shëtit dhe ushqehet në të tjera lëndinaja muzash, në të tjera gjetje profarme dhe kontraste shoqërore, tek dobësia njerëzore, kjo e përshpirtshme ndjesi që e zhvesh njeriun nga metamorfozat madhështi, tek ndërgjegjia, si pjesë e proçesit të vetëdijes dhe pranimit të rregullave të vendosura nga po vetë ai, tek dija, ky proçes njohje dhe përnjohje që nuk njeh kufij, tek hyjnorja, kjo përkryerje që e jep dhuntia e të qënurit njeri.

Është befasuese, grishëse , por dhe tërheqëse kjo mënyrë tjetër e të krijuarit poezi, shkrirjes së saj në analogji percepetimi dhe ndërthurje idesh psikologjike botëkuptimi, këndvështrim që kapërcen nëpër qerthullat metafizikë dhe njohjes së thellë të elementëve sugjestionivë të karakterit dhe vetë universalitetit në tërësi. Humbja, Vetmia, Hiri im, sjellin një përthyrje mendimi, i cili në fund bën përmbysjen e madhe të idesë fillestare, duke mbjellur shpresën e besimit, por dhe duke sfiduar realitetin momenetal gri!

 

Sigurisht që përbrenada këtij vëllimi zë vendin e saj edhe lirika, e cila vjen nëpërmjet detratimit mish dhe shpirt, vjen si proçes i ndjenjësisë më të bukur, vjen si ëndërr e bukur vere dhe zbret kumtrit të yjeve si shtojzovalle:

 

 

***

Ti dhe unë,

dy copa akulli

në saharën e epshit tonë.

 

***

 

Ti dhe unë,

dy shpirtra të dlirë

të humbur

në mëkatin përrallor.

 

 

I endur rret mrekullisë poetike të autores Genta Kaloçi, e cila ravijëzon nëpërmjet shpirtit etik, esencial, të lirë, psikologjik dhe filozofik, nuk mund të mos vësh në dukje këto elementë thelbësore, nuk mund të mos nënkuptosh risinë e re krijuese, nuk mund të mos veçosh apo hulmutosh veprën e saj “ Nën pekun e vdekjes”, i cili me të gjitha ornamentet që e shoqërojnë , gjetjet, dhe risitë që sjell, i shtojnë edhe një gur më tëpër kalasë së madhe të Letërsisë Shqiptare. 



Lees meer: http://agron-shele.webnode.nl/esse/
Creëer gratis uw eigen website: http://www.webnode.nl

Namik Selmani, metafora e gjallë e dhimbjes dhe shpirtit çam.

 

 

Namik Selmani, metafora e gjallë e dhimbjes dhe shpirtit çam.

   nga Agron Shele

Shpirti çam, si një frymim i ngjizur shekujve të dhimbjes dhe i endur legjendave e baladave të ngritura në himn, përshkon hieroglifet e majave shkëlqim, depërton blusë së thellë të detit trazim, ngre kurorë ullishteve harbim, përshkund themelet e kullave rrënim, vërtit në ajër fustanellën ar e qëndismë, jehon zërin e brezave shkëlqim dhe ashtu e plotë, me gjithë konfiguracionin dhe hapësirën e pamatë të kufijve mitikë, vjen para lexuesit nga poeti tashmë i njohur Namik Selmani, me këtë përmbledhje poezish të zgjedhura, me gjithë forcën, madhështinë por dhe tragjedinë që e ka shoqëruar këtë popull martir. Tek ky shpirt rrënjëzon të shkuarën dhe të sotmen autori, tek ky shpirt gjen frymëzimin dhe sendërton vargjet, po tek ky shpirt merr nektarin e fjalës dhe gjuhës artistike, për të sjellur, por dhe për të memorizuar atë pjesë kulture çame,e cila në formë dhe përmbajtje ka diçka përtej ndjesisë njerëzore, ka diçka përtej kohëve dhe historisë, ka diçka përtej së zakonshmes dhe esenciales që ne jemi mësuar të ravijëzojmë dhe të trajtojmë në përgjithësinë e tematikave. Për të kuptuar por dhe për të hedhur dritëhijen tonë rreth mesazhit artistik, boshtit qëndror të këtij vëllimi sigurisht që do kalojmë nëpër të shkuarën dhe traditën e kësaj treve, sigurisht duhet të njohim muzën dhe këngët e ngritura në balada trimash, kalvarin biblik të shpërnguljeve dhe dhimbjen e mbjellur kujtimeve. Këtu nis zanafilla e mbrujtjes poetike të autorit, këtu motivohet dhe shpërthen kreativiteti krijues, këtu shtjellon frymën muzikale të vargut dhe po këtu buron magjia e artit të fjalës. Larmia e fjalës dhe figuracioni, ornamenti i elementëve jetësorë, kadenca dhe muzikaliteti, beftësia dhe risia e sjellur, tradita e ndërthurur me modernen gërshetojnë stilistikën dhe gjetjen poetike, gjetje që identifikohet shpejt dhe qartë me emrin e autorit Namik Selmani.

“ O zog me krahë të këputur nga malli, nga brenga
O shqiponjë me flatra që oqeanet s’ të kthekan
………….
O pëllumb i Çamërisë
Që për paqen gugat mes tufanesh,
Mos ma shuaj cicërimën brenda shpirtit tim të vrarë! “

Që në fillim ne ndeshemi me thirrmoren e fortë të autorit, thirrmë që sinkronizon zërin e një populli të tërë, dhe në mënyrë figurative i drejtohet zogut, shpesit të lirë që kapërcen anë e dete, më pas simbolizon me shqiponjën, zogun krenar që sintetizon të shenjtin tonë flamur, pastaj ndalet tek pëllumbi, tek simboli i paqes dhe mirësisë dhe për të gjithë ka një lutje, një qëllim, rikthimin në vendlindjen e largët dhe shuarjen e brengave të brezave radhë radhë. Konceptimi shumëdimesional i këtyrë vargjeve jep edhe tablonë tjetër të këti këngërimi, jep dhe ligjërimin e përbrendshëm që mbart përherë të gjallë kujtimin dhe mallin e pashuar, dhe në mënyrë krejt parabolike dhe të natyrshme jep mesazhin e gjallë dhe të qartë, atë të trimfit dhe rikthimit të ligjshëm në tokën e të parëve.

“Vendlindja e largët
Lapidar pa lule do të kthej …prapë…”

Sigurisht që autori ka ndërtuar dhe ruan një bosht të mirëpërcaktuar, varg pas vargu dhe poezi pas poezie ndjek në mënyrë kronoligjike hapësirën e kohës dhe motivin e ngritjes së fjalës në penë, ngjyen në penelatën e traditës së shkruar dhe detraton tablot e pashlyeshme gati në legjendë.

“ S’ di se ç’ zjarr ta ngrohu zemrën,
Të dha krahë e vallen zure,
Filizblerti i legjendës
Osman Taka, dritë me nure. ”

Patosi i shpirtit, përdorimi i togfjalëshave (vijojnë më poshtë: burimargjendtë, flamurshkruar, etj), plotësojnë jo vetëm forcën shprehëse të poezisë, por japin dhe aktin dithiramb të trimit Osman Taka, e mitizon më tej atë dhe e shndërron në shëmbëlltyrë dhe atribut të panteonit më të artë të historisë çame. Depërton më në brendi të vargjeve gati elegjikë dhe befasohesh nga shtjella dhe përmasat e terminologjisë së përdorur, intrigohesh nga ngjarjet gati të shndërruara në epikë, dhe për më tepër të sadifaksionon ndërthurja e elementit poetik me atë panoramik. Përbrenda kësaj dritësie shtrin imagjinatën në hapësirat e bukura të Paramithisë, Filatit, Vërselës dhe Pargës, humbet shkëmbinjve të Sulit dhe më pas memoria drithëron shtegëtimin e pakuptimësisë, shpërnguljen masive, të masakruarit , të vdekurit rrugëve dhe tek ata të gjallë që mbeten dëshmi e gjallë e rrëfimit.
“Djepet e fëmijëve-yje dritëzonin në qiellin e errët buzë Jonit.
Si një lojë e çuditshme
Pëllumbash e shqiponjash në ikje.
Udha kthehej në varr pa lule, pa emër,
Pa tinguj mortorë në marshin funebër,
Pa fjalë besimtarësh,
Guri që prekej në thepa lotin e rëndë nxirrte.”

Shpirti çam endet shpresës dhe fateve të bijve, endet bukurive dhe mallit të vendlindjes, endet madhështisë dhe traditës së lindur, endet kohës dhe viteve të numërimit, endet gjurmëve dhe gjakut të trimit dhe si e tillë ai  do mbetet margaritari më i bukur i kurorës së historisë tonë shqipe.



Lees meer: http://agron-shele.webnode.nl/esse/
Creëer gratis uw eigen website: http://www.webnode.nl

Elementët filozofikë dhe kuptimi estetik i poezisë moderne sot   Këndvështrim mbi vëllimin poetik “Maja malesh thagmë Jonike “ të autores Irena Gjoni

 

 

Maja malesh, thagmë Jonike (Poezi)

 

Elementët filozofikë dhe kuptimi estetik i poezisë moderrne sot

 Këndvështrim mbi vëllimin poetik “Maja malesh thagmë Jonike “ të autores Irena Gjoni.

 nga Agron Shele

Poezia tashmë me gjithë perfomancën e saj, ka hyrë në moderaturën e re bashkohore, është bërë më sugjestionuse, më bëfasuese, më e ndjeshme, më prëkëse, më figurative dhe sigurisht edhe më filozofike, duke u shkëputur kështu nga traditat e vjetra, të ngurta, por dhe nga kohezioni i nevojave dhe rrethanave historike apo politike, domosdoshmëri por dhe devocion i poetëve për t’ ju përmbajtur etapave të vetë zhvillimit tonë shoqëror. Si pjesë dhe integral i hapësirave të krijuara, pra i lirisë së plotë të ndërgjegjies krijuese vihen re nuancat dhe tedencat e spektrit tjetër poetik, spektrit të një poezie universale, gati kozmike, e ngritur nga infiltrimet e përtej ndjesisë duke e bërë atë edhe më estetike.

         

  Irena  Gjoni

Nisur nga kënvështrimi më i thellë, konceptimi , analogjia e të shprehurit, por edhe stilistika e përdorur në vëllimin poetik “ Maja malesh e magmë Jonike “ të autores Irena Gjoni, kupton frymën e re të një poezie ndryshe , poezi që ka autentitein krijues dhe metafizikën e mendimit, ka hapësirën e pamatë dhe muzën, ka sinkronin e mitizimit të jetës dhe gërshetimin e vizualitetit paraqitje, ka objeksionin e zhvillimeve të këtij proçesi dhe ideimin e të nesërmes poezi shqipe. Mbarë vëllimi i saj përshkohen nga një bosht poetik i qëndrueshëm, me dritëhije dhe drtëthënie të shrehura në formën më të lartë artistike, me gjetje dhe risi të re krijuese , me detratime dhe dallgëzime Joniane shpirti, me thellim dhe përnjohje të elokuencës së fjalës estetike. Nëse do të hiqnim vija paralele për të fragmentizuar mesazhet, për të dhënë kontekstet, për të drejtpeshuar qartësinë shprehëse do të ndeshemi pambarimisht para të njëjtit fluks dritash, para të njëjtës telajo, e cila harpon natyrshëm fjalët ngjyra dhe tejçon pareshtur koloritët më të ndritshëm . I gjendur përballë kësaj prurjeje, e cila në dukje ngrihet mbi ndikimet e mitizmit jonian dhe elegjive nimfa deti dhe sirenash, elegji qe vijne me zanafilla homerike dhe balada te koreve teatrale të Butrintit, formëson idenë e ndërthurjes së antikës me modernen, shpirtin patetik të bukurisë jetë që stiset nga margaritarët e kurorës së vetë “Dea-s” dhe ndërthurjen e elementëve natyrë, maja malesh, gjethe ulliri, petale lulesh e magmë jonike.

“Madhështia e një mbijetese
matet me hapësirat
e ëndrrave të pushtuara”

Vetëm përbrenda këtyre tre vargjeve kemi përmbledhjen metafizike të vetë përvojës dhe proçesit jetësor, e cila e dhënë sinjifikatisht, me kaq fuqi shrehëse, dhe e koncentruar kaq grafikisht, jep mesazhin e madh të mundësisë dhe kuptimësisë së të qënurit, të rendjes dhe të mbjelljes së gjurmëve të vetë egzistencës. Ravijëzimi i kësaj kryethenieje vjen me tedencat e një depërtimi të thellë, përnjohës së vetë natyrës qënësi, perifrazon qëllimin e misionit, parabolizon me kufijtë mitikë të hapësirave dhe për më tepër e vendos “atë” jo si posedus i sentimentalizmave apo dëshirave të shfrenuara , por posedues dhe paraprijës i ideve dhe qëllimeve gjeniale, për më shumë vetëpërsosje. Rrotullohemi përsëri rreth këtij trekëndëshi ideor dhe botëkuptimor , i cili në paratezë të plotë jep aparenca kodike filozofike, jep këndvështrimin e autores përtej kornizave imagjinatë dhe përafron atë pranë komponentëve të arsyeshme dhe logjike.

Të njëhtën shtjellë zhvillimi gjejmë edhe tek poezia “Retë në muzg po digjen si kështjella ”. Ideja e të qënurit, përjetuarit, ringritjes si feniksi nga hiri i rikrijimit, për të sublimuar qëllimin e madh, atë të përsiatjes së brezave, pra të proçesit të pakthyeshëm, plotësojnë më së miri veprimin dhe mendimin në hapësirë dhe kohë.

Natyrisht lind pyetja e thejshtë: A shërben kjo risi si model i së nesërmes poetike?

Pa dyshim që këtu ka karakter dhe zhvillim tjetër poetik, ka traditë të re dhe stilistikë, ka shtjellim të qartë të idesë dhe figuracion, ka elasticitet dhe përthyerje të vargut në formë dhe përmbajtje, ka frymëzim dhe produktivitet mendimi, ku sigurisht tërësia e ketyre elementëve të çojnë në idetë fikse se pas këtij proçesi krijimi ka dhe shumë gjurmë që tregojnë dhe përflasin për bazament mbështetje, pse jo dhe model të ri frymëzimi për plejadën e re të poetëve që pasojnë, ripërtërijnë traditën më të mirë letrare dhe e përsosin për ç’ do ditë edhe më tej.

Një tjetër element që duhet shtjelluar për poezinë dhe gjetjet profarme të autores Gjoni është edhe mendimi filozofik, i cili i parashtruar me antiteza shpreh formimin estetik, kontemporan, dhe psikologjik, shpreh spiritualizmin tejpërshkus , për të shkuar edhe më tutje, gati në nëndijen më të thellë , shpreh nocionin e elementëve bazë ( konceptimin) dhe të gjithë këta komponentë (mungesë, heshtje, vegimi, verbimi) konvergjojnë tek burimi i zbardhjes së shpirtit, “drita” ,(shpresa dhe besimi i paskohës më të ndritshme).

Një tjetër formë krijimi është edhe absorgimi, mohimi i plotë i realieteve të errëta dhe kjo bëhet me subkosheincë të ndërgjegjëshme . Fshehtësia e ëndrrës, demonët ( retë e zeza që kaplojnë shpirtrat e trazuar, të trishtuar, të lodhur e të dërrmuar ), dhe pastaj përmbyllja e gjithë këtij harku kapërcen nëpër kufijtë e prerë të absurdit, monologojnë me dyzimet e shpirtit dhe përçojnë nëpërmjet plasrave të paskuntës, shiritat e besimit dhe shpresës.

Sa kuptimplotë që qëndërzon filozofia dhe kuptimi thellë njerëzor, po kaq figurshëm mbizotërojnë edhe elementët lirikë, elementë të cilët shprehen nëpërmjet bardhësisë së shkumës dallgë, (Afërdita), nëpërmjet syve të përvëluar të horizonteve që digjen përtej qiejve, nëpërmjet eliksireve të perëndive, nëpërmjet erosit të pjalmimeve, nëpërmjet minaturës së Trojës përjetim (Helena), nëpërmjet stinës së pestë, zjarrmive të ngritur mbi yje etj.

E gjithë kjo buqetë poetike e servisur me kaq elokuencë dhe dinamizëm nga autorja Gjoni shpreh padyshim arritjet dhe kulmet e artit bashkohor shqiptar sot, shpreh ngjyrimet e kohës dhe sfidat drejt rrugëtimit poetik të së nesërmes, shpreh fizionominë e thjeshtësisë fjalë dhe madhështisë së magjisë art, shpreh filozofinë e mendimit më të përparuar dhe modelin poetik të së ardhmes.

 

Mozaik vargjesh në partiturën poetike të Dashamir Malos

 

 

Mozaik vargjesh në partiturën poetike të Dashamir Malos ! 

 

 nga Agron Shele

 

Vëllimi poetik “Ndoshta” i autorit Dashamir Malo vjen si shrehje e frymës dhe dhe ndjesisë poetike që prek kostelacionet më të larta të shpirtit, prek me brishtësinë e fjalës dhe ejmotivet e jetës, për tokën, dhimbjen, vendlindjen e fshehur mes majash mjegull dhe për të bukurën.



   Dashamir Malo


Kjo lloj poezie e ardhur si sublimitet i një shpirti estetik dhe shpërthys dallgëzon njëlloj si valët e Jonit dhe shfryn shkulme brengash, mall të patreguar për atë që shkon dhe përvuan eremine vedlindje, flakë pasionesh e dëshirash, si dhe rikthehet e mbetet tek e thjeshta përditshmëri jetë. Leximi i këtij vëllimi poetik përpin me një frymë, të shëtit nëpër mistizmet dhe gjurmët kohë e paskohë, të zbret tek agu i ditëve rilindje dhe të çon përtej muzash perëndime.Që në fillim ndeshemi me gjetjet dhe stilistikën e veçantë, stilistikë që produkton vetëm një penë elitare, për të humbur mes ngjyrimesh dhe muzikaliteti fjalësh, të cilat tingëllojnë pareshtur si një fëshfërimë e largët. Fjalë pas fjale e varg pas vargu kupton ndjesinë dhe boshtin poetik që përshkron vëllimin, kupton thjeshtësinë e ngritur në madhështi, kupton magjinë që prek me nota fjalësh kupton hapësirat dhe përmasën e vargjeve.Vargjet e lira si vetë liria e pafund e shpirtit që ka tjerrë fijet mendime rrjedhin e rrjedhin diku zhurmshëm si shirat e rrëmbyera të vjeshtës, diku qetësisht si krojet e ftohtra pikërim, diku ëmbël si kënga e zogut harbim, diku egër si piskama e trimit kushtrim, diku dhimbshëm si dashuria e parë harrim. “Ndoshta” jep kuptimësinë e parë të një dualizmi të përbrendshëm, i cili shtjellon pas kuintave mëdyshjen dhe diskutimin rreth gjithçkaje, por thellë thellë zhyt në hamendsione dhe devijëzon tedencat dhe abstraksionin e profarmës poetike dhe filozofike.Në mënyrë krejt intuitive përmbyllja e vargjeve mbjell shpresë, ngre kolritë ylberistikë mbi harqe shpirtrash të trishtuar, risjell magjitë e netëve prushëzuar, rizgjon sirenat e fjetura buzë mbrëmjesh dhe çel mijërë kurora trëndafilash. Shtjellimi poetik qysh në fillim formëson idetë bazë dhe të qëndrueshmëe se larmia krijuese qëndërzon në tabanin dhe rrënjët e të parëve,tek epika dhe tragjikja e tyre, tek toka, gurët dhe murnajat gri që u qepen kodrinave dhe flenë poshtë këmbëve të maleve:


“toka ime është atje

toka ime e mbuluar me vetmi tragjike

toka ime

tokë e gurë bashkë “


dhe për të lakonizuar përmbylljen sa epike por dhe kaq shpresuese, hark kohor që ndan me shkuj por sintetizimi dhe paraqitja grafike jete vetëm brenda dy vargjesh:


“pas etheve të etjes (e përvuajtur , e plagosur dhe e etur në shekuj)

dhe të pritjes “( shprësës tek e nesërmja, besimi tek e ardhmja )


Në po këtë bosht poetik lëvrohet edhe poezia Kangjele (Këngë), e cila zbret nga mitizmet më të thella të legjendave dhe ringre burrat e maskruar tinëzisht për të nisur këngët e vjetra ilirishte dhe për të vërtitur fustanellat e bardha burrërishte.


Kanë mbetur në Shën Thanas

me gurë gri ca varre

me lavdi mbuluar

qarkuar me qarre


dhe për të vazhduar më pas:


“pas shumë mote shkuar

u ngritën nga varri

prapë ushtoi kënga

ja atje tek qarri


isua e përzishme

nisur nga dodona

ardhur kaq e gjallë

gjer në ditët tona “


Toponime të tilla si Kangjele, Sheshkalor, Gjon Zi, Gjok Maç, Triviza etj etj shprehin më së miri trasmetimin e ruajtjes së emërtimeve të brezave dhe ruajtjen me fanatizëm të kulturës së lashtë , të cilët mitikisht janë ngritur nga varret dhe kanë bërë historinë tonë shqiptare.

Shtrishmëria e hapësirës poetike nuk mund të mos kapërcejë dhe të mbetet tek nëna, ku njëlloj si dhimbja eseniane autori e ngre në kult dhe vendos paralelizma me bukurinë dhe tejpashmërinë më mahnitëse sikurse është lulja:


“Fillikat nëna ime atje në Përmet

gjithë ditën kuvendon me lulet

në ballkon

kur shkoj

lulet më flasin me gjuhën e nënës

nëna më flet me gjuhën e luleve”


le të hyjmë më në brendi dhe të ndeshemi me elementët sinjikativë, me ndjesitë dhe ornamentet e shpirtit me brengën e poetit dhe pasionin me dlirësinë dhe beftësinë, me gjetjet dhe ravijëzimin e vargjeve, me trishtimin pikëzim vjeshte dhe lirikën përtej blusë së nimfave joniane:


“e di

ti do të vish

pranë Jonit kaltëruar

me Diellin në sy

me Botën

në duar”


ose


“Më josh stina jote

stina jote

që i ka të katër stinët

brenda”

Vargje domethënës, shprehës, përthyes, me shumë botë dhe ngjyrime dhe figuracion të dhënë në kontraste katër dimesionalë, si vetë katër stinët me akullin dhe zjarrin, me farfurimen lule dhe bulëzimin e trshtshëm.

Poezia e Dashamir Malos është një poezi e konsoliduar, ai tashmë vjen me vëllimin e katërt poetik dhe me përkthime të poetëve të njohur, ai vjen si mbrujtje e një plejade të re poetësh dhe uragan mendimi bashkohor dhe si i tillë ai përqas dhe pëcjell universalitetin e poetit modern sot!  

Mozaik vargjesh në partiturën poetike të Dashamir Malos

 

 

nga Agron Shele

 

 

Vëllimi poetik “Ndoshta” i autorit Dashamir Malo vjen si shrehje e frymës dhe dhe ndjesisë poetike që prek kostelacionet më të larta të shpirtit, prek me brishtësinë e fjalës dhe ejmotivet e jetës, për tokën, dhimbjen, vendlindjen e fshehur mes majash mjegull dhe për të bukurën.

 

 

      Dashamir Malo

 

Kjo lloj poezie e ardhur si sublimitet i një shpirti estetik dhe shpërthys dallgëzon njëlloj si valët e Jonit dhe shfryn shkulme brengash, mall të patreguar për atë që shkon dhe përvuan eremine vedlindje, flakë pasionesh e dëshirash, si dhe rikthehet e mbetet tek e thjeshta përditshmëri jetë. Leximi i këtij vëllimi poetik përpin me një frymë, të shëtit nëpër mistizmet dhe gjurmët kohë e paskohë, të zbret tek agu i ditëve rilindje dhe të çon përtej muzash perëndime.Që në fillim ndeshemi me gjetjet dhe stilistikën e veçantë, stilistikë që produkton vetëm një penë elitare, për të humbur mes ngjyrimesh dhe muzikaliteti fjalësh, të cilat tingëllojnë pareshtur si një fëshfërimë e largët. Fjalë pas fjale e varg pas vargu kupton ndjesinë dhe boshtin poetik që përshkron vëllimin, kupton thjeshtësinë e ngritur në madhështi, kupton magjinë që prek me nota fjalësh kupton hapësirat dhe përmasën e vargjeve.Vargjet e lira si vetë liria e pafund e shpirtit që ka tjerrë fijet mendime rrjedhin e rrjedhin diku zhurmshëm si shirat e rrëmbyera të vjeshtës, diku qetësisht si krojet e ftohtra pikërim, diku ëmbël si kënga e zogut harbim, diku egër si piskama e trimit kushtrim, diku dhimbshëm si dashuria e parë harrim. “Ndoshta” jep kuptimësinë e parë të një dualizmi të përbrendshëm, i cili shtjellon pas kuintave mëdyshjen dhe diskutimin rreth gjithçkaje, por thellë thellë zhyt në hamendsione dhe devijëzon tedencat dhe abstraksionin e profarmës poetike dhe filozofike.Në mënyrë krejt intuitive përmbyllja e vargjeve mbjell shpresë, ngre kolritë ylberistikë mbi harqe shpirtrash të trishtuar, risjell magjitë e netëve prushëzuar, rizgjon sirenat e fjetura buzë mbrëmjesh dhe çel mijërë kurora trëndafilash. Shtjellimi poetik qysh në fillim formëson idetë bazë dhe të qëndrueshmëe se larmia krijuese qëndërzon në tabanin dhe rrënjët e të parëve,tek epika dhe tragjikja e tyre, tek toka, gurët dhe murnajat gri që u qepen kodrinave dhe flenë poshtë këmbëve të maleve:

 

“toka ime është atje

toka ime e mbuluar me vetmi tragjike

toka ime

tokë e gurë bashkë “

 

dhe për të lakonizuar përmbylljen sa epike por dhe kaq shpresuese, hark kohor që ndan me shkuj por sintetizimi dhe paraqitja grafike jete vetëm brenda dy vargjesh:

 

“pas etheve të etjes (e përvuajtur , e plagosur dhe e etur në shekuj)

dhe të pritjes “( shprësës tek e nesërmja, besimi tek e ardhmja )

 

Në po këtë bosht poetik lëvrohet edhe poezia Kangjele (Këngë), e cila zbret nga mitizmet më të thella të legjendave dhe ringre burrat e maskruar tinëzisht për të nisur këngët e vjetra ilirishte dhe për të vërtitur fustanellat e bardha burrërishte.

 

Kanë mbetur në Shën Thanas

me gurë gri ca varre

me lavdi mbuluar

qarkuar me qarre

 

dhe për të vazhduar më pas:

 

“pas shumë mote shkuar

u ngritën nga varri

prapë ushtoi kënga

ja atje tek qarri

 

isua e përzishme

nisur nga dodona

ardhur kaq e gjallë

gjer në ditët tona “

 

Toponime të tilla si Kangjele, Sheshkalor, Gjon Zi, Gjok Maç, Triviza etj etj shprehin më së miri trasmetimin e ruajtjes së emërtimeve të brezave dhe ruajtjen me fanatizëm të kulturës së lashtë , të cilët mitikisht janë ngritur nga varret dhe kanë bërë historinë tonë shqiptare.

 

Shtrishmëria e hapësirës poetike nuk mund të mos kapërcejë dhe të mbetet tek nëna, ku njëlloj si dhimbja eseniane autori e ngre në kult dhe vendos paralelizma me bukurinë dhe tejpashmërinë më mahnitëse sikurse është lulja:

 

“Fillikat nëna ime atje në Përmet

gjithë ditën kuvendon me lulet

në ballkon

kur shkoj

lulet më flasin me gjuhën e nënës

nëna më flet me gjuhën e luleve”

 

le të hyjmë më në brendi dhe të ndeshemi me elementët sinjikativë, me ndjesitë dhe ornamentet e shpirtit me brengën e poetit dhe pasionin me dlirësinë dhe beftësinë, me gjetjet dhe ravijëzimin e vargjeve, me trishtimin pikëzim vjeshte dhe lirikën përtej blusë së nimfave joniane:

 

“e di

ti do të vish

pranë Jonit kaltëruar

me Diellin në sy

me Botën

në duar”

 

ose

 

“Më josh stina jote

stina jote

që i ka të katër stinët

brenda”

 

Vargje domethënës, shprehës, përthyes, me shumë botë dhe ngjyrime dhe figuracion të dhënë në kontraste katër dimesionalë, si vetë katër stinët me akullin dhe zjarrin, me farfurimen lule dhe bulëzimin e trshtshëm.

 

Poezia e Dashamir Malos është një poezi e konsoliduar, ai tashmë vjen me vëllimin e katërt poetik dhe me përkthime të poetëve të njohur, ai vjen si mbrujtje e një plejade të re poetësh dhe uragan mendimi bashkohor dhe si i tillë ai përqas dhe pëcjell universalitetin e poetit modern sot!  



Lees meer: http://agron-shele.webnode.nl/esse/
Creëer gratis uw eigen website: http://www.webnode.nl